Allen Ginsberg

Allen Ginsberg

poniedziałek, 14 września 2015

Czesław Miłosz - Do Allena Ginsberga

Allen, dobry człowieku, wielki poeto morderczego stulecia, ty który upierając się w szaleństwie doszedłeś do mądrości.

Tobie wyznaję, moje życie nie było takie, jak bym chciał.

I teraz, kiedy minęło, leży jak niepotrzebna opona na skraju drogi.

Było takie, jak życie milionów, przeciwko któremu buntowałeś się w imię poezji i wszechobecnego Boga.

Poddane obyczajom, z wiedzą, że są absurdalne, i konieczności, która zrywa co ranka i każe jechać do pracy.

Z niespełnionymi pragnieniami, nawet z niespełniona chęcią krzyku i bicia głową w ścianę, z powtarzanym sobie zakazem "Nie wolno".

Nie wolno pobłażać sobie, pozwalać na nic-nierobienie, rozmyślać o swoim bólu, nie wolno szukać pomocy w szpitalu i u psychiatry

Nie dlatego, że obowiązek, ale także dlatego, że strach przed siłami, którym tylko popuścić, a pokaże się nasze błazeństwo.

I żyłem w Ameryce Molocha, krótkowłosy i ogolony, wiążąc krawaty, pijąc bourbon przed telewizją co wieczór.

Diabelskie karły pożądań koziołkowały we mnie, byłem ich świadomy i wzruszałem ramionami: razem z życiem to minie.

Trwoga skradała się tuż tuż, musiałem udawać, że nigdy jej nie ma i że z innymi mnie łączy błogosławiona normalność.

Taka też może być szkoła wizji, bez narkotyków i odciętego ucha van Gogha i braterstwa najlepszych umysłów za kratami szpitali.

Byłem instrumentem, słuchałem, wyławiając głosy z bełkotliwego chóru, tłumacząc na zdania jasne, z przecinkami i kropką.

Zazdroszczę tobie odwagi absolutnego wyzwania, słów gorejących, zaciekłej klątwy proroka.

Wstydliwe uśmiechy ironistów zachowano w muzeach i nie są wielką sztuką, ale pamiątką niewiary.

Podczas kiedy twój wrzask bluźnierczy dalej rozlega się w neonowej pustyni, po której błądzi ludzkie plemię skazane na nierzeczywistość.

Walt Whitman słucha i mówi: Tak, tak właśnie trzeba, żeby ciała mężczyzn i kobiet zaprowadzić tam, gdzie wszystko jest spełnieniem i gdzie żyć odtąd będą w każdej przemienionej chwili.

A twoje dziennikarskie banały, twoja broda i paciorki i strój buntownika tamtej epoki zostaną wybaczone.

Albowiem nie szukamy tego co doskonałe, szukamy tego, co zostaje z nieustannego dążenia.

Pamiętając, ile znaczy traf szczęśliwy, zbieg słów i okoliczności, ranek z obłokami, który później wyda się nieuchronny.

Nie żądam od ciebie monumentalnego dzieła, które byłoby jak średniowieczna katedra nad francuską równiną.

Sam miałem taką nadzieję i trudziłem się, już jednak na wpół wiedząc, że niezwykłe zmienia się w powszednie.

I w planetarnej mieszaninie wyznań i języków jesteśmy nie bardziej pamiętani niż wynalazcy kołowrotka albo tranzystora.

Przyjm ten hołd ode mnie, który byłem tak inny, ale w tej samej służbie nienazwanej.

W braku lepszych określeń podając ją jedynie za czynność pisania wierszy.




Zaskakujący wiersz polskiego noblisty, choć jeśli zwróci się uwagę na te słowa: 

A twoje dziennikarskie banały, twoja broda i paciorki i strój buntownika tamtej epoki zostaną wybaczone. / Albowiem nie szukamy tego co doskonałe, szukamy tego, co zostaje z nieustannego dążenia.

to można zrozumieć "słabość" Miłosza do Ginsberga - ten nie zagrażał mu na poetyckim szczycie, w przeciwieństwie do takich poetów, jak Robert Lowell czy Philip Larkin - tych chorobliwie nie znosił.

I jeszcze niespodzianka - wkrótce zamieszczę angielskie tłumaczenie tego wiersza, choć niektórzy pewnie to znają.

czwartek, 10 września 2015

Jak to z tym Ginsbergiem w Polsce było/będzie?

Było różnie. O tym można się dowiedzieć m.in. z mojej książki. Jednak cieszę się, że prorocze okazały się słowa Zdzisława Jaskuły, że Ginsberg u nas nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. I tak rzeczywiście jest. Wspomnieć należy choćby "Skowyt" z 2010 roku w reżyserii Roba Epsteina i Jeffreya Friedmana, w Polsce raczej słabo dystrybuowany, ale jednak był i zebrał różne recenzje. Potem "W drodze" Waltera Sallesa, który wywołał większe zainteresowanie, bo - i nazwisko reżysera, i nazwiska "modnych" aktorów. Czy może warto byłoby się bardziej skupić na książce, niż odlatywać w rejony niezrozumienia i ignorancji? Przepraszam ewentualnych fanów tego filmu, ale takie mam zdanie na jego temat.
Ale... Mamy ostatnio wysyp książek bitnikowskich. Wystarczy napisać o dwóch tomach listów Ginsberga - z Kerouakiem (2012) i pokaźny wybór z roku 2014 - w tłumaczeniu Krzysztofa Majera. Jak dla mnie niecodzienne wydarzenie - i takiż przekład. Wreszcie powieść Williama Burroughsa i Jacka Kerouaka "A hipopotamy żywcem się ugotowały", bardziej Burroughsowska, niż Kerouakowska, ale lektura obowiązkowa.
Można by jeszcze długo wymieniać, ale wspomnę tylko o tekście, który znalazłem WCZORAJ: Paweł Gibas, "Beat Generation a religia" we wrocławskich "Pracach Literackich (LIV, 2014).
Tyle o czasach "współczesnych". Ale jeśli kogoś to zainteresuje - a mam nadzieję, że tak - zamierzam umieścić kilka wierszy i próz, które mówią o Ginsbergu. Czasami będzie to zaskoczenie, a czasami wręcz przeciwnie.
Oczywiście wywiady nadal będą publikowane.

środa, 9 września 2015

Po wywiadzie ze Zdzisiem Jaskułą



Rozmowa ze Zdzisławem Jaskułą - część III ostatnia

Jakie ma Pan stosunek do działalności społeczno-politycznej Ginsberga?

Ja bym powiedział tak – w Polsce często się naśmiewano z pewnych myśleń Ginsberga, z takiego niewyczucia komunizmu, choć miał pewne doświadczenia, bo z Pragi go wyrzucono czy z Kuby, ale on chyba nie do końca rozumiał, na czym to wszystko tutaj polega. My w „Pulsie” chcieliśmy coś z tym Ginsbergiem zrobić, przywoływać go, temu służyć miał artykuł nieodżałowanego Janka Walca, który nie wywołał żadnego rezonansu, nie dlatego, żebyśmy się z Walcem zgadzali, ale było to bardzo ciekawe postawienie problemu, które mogło kogoś zainspirować. Moim zdaniem ważne było to, że każdy musi walczyć z czymś innym, ze swoim upiorem, ale chodzi o to, że można walczyć. Ginsberg miał swoje upiory do zwalczenia i nikt z nas się wtedy nie zastanawiał, czy są to upiory głupie czy mądre. Mam wrażenie, że takie prześmiewcze tonacje w stosunku do Ginsberga pojawiły się w Polsce, oczywiście poza propagandą komunistyczną, ale mówię tu o swego rodzaju propagandzie literackiej czy środowiskowej, dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Wtedy niektórzy stwierdzili, że pewne Ginsbergowskie wypowiedzi czy zachowania są głupie, świadczą o niezrozumieniu tutejszej rzeczywistości. Słynne jego zdanie o Gdańsku krążyło. Ale chodzi o to, że wcześniej była to postawa absolutnie godna szacunku. Zwłaszcza, że trzeba pamiętać, że niezależnie od tego, że propaganda walczyła z imperializmem amerykańskim, to myśmy też się identyfikowali z tymi ludźmi, którzy są przeciwko wojnie w Wietnamie czy w ogóle przeciw przemocy. Ruch pacyfistyczny był bardzo silny w Polsce i mi się wydaje, że pewna formacja takich ludzi jak Michnik, Kuroń, czy w ogóle ta część opozycji, KOR-owskiej zwłaszcza, ona się zetknęła z pacyfizmem i z duchem pewnego hippisizmu, że pokojowe rozwiązanie jest lepsze.

W „Miesięczniku Literackim” z 1985 roku ukazała się recenzja książki Ginsberga „Utwory poetyckie” w tłumaczeniu Bogdana Barana. Recenzję napisał Bogusław Jasiński, a napisał, że „w manifestach i deklaratywnych wierszach Ginsberga nie zostało dziś nic prócz wątpliwej jakości filozofii podbrzusza” i że „świat Ginsberga rozciąga się między pępkiem a kolanami”. Jakby Pan to skomentował?

Niech mnie Pan nie zmusza do komentowania głupot. Przecież w ogóle nie można sprowadzić Ginsberga i jego świata do tego zakresu, choć Ginsberg może byłby zadowolony z tej formuły, bo on to bardzo lubił, pewnie by się cieszył i zaklaskał w ramach swojej prowokacji. Ja tego nie czytałem, umknął mi ten tekst, ale to jest zbieżne z takimi głosami, które się pojawiły w latach dziewięćdziesiątych, tych krytycznie nastawionych do Ginsberga. Część pisarzy, trochę starszych niż brulionowcy, walczyli z Ginsbergiem i była to potajemna walka z „brulionem”, który miał w tej swojej drugiej fazie wiele z ducha Ginsbergowskiego. Takie nazwiska jak Marcin Świetlicki, Miłosz Biedrzycki. „Literatura na Świecie” też wprowadziła trochę zamieszania, bo się pojawił oharyzm i jakby wyparł ginsbergizm, choć obaj poeci mają wiele wspólnego ze sobą. Nie wiem, czy miał rację Ginsberg, kiedy twierdził, że jest lepszy od O’Hary, ale coś ze sobą mają wspólnego.

Kto jeszcze Pana zdaniem był pod wpływem Ginsberga w Polsce? Może Jacek Podsiadło?

Poezja Jacka Podsiadły jest tak rozmaita, że się tam pewnie coś znajdzie z Ginsberga. Ale ciekawą rzeczą jest, że są poeci w Polsce, którzy mają podobne predyspozycje, czyli np. są homoseksualistami i buddystami, jak Edward Pasewicz, ale jego poezja wyrasta z zupełnie innych tradycji. To jest ciekawe, że mamy takiego poetę, ale i ten buddyzm jest inny, bo nie jest walczący, ale wyciszony, wewnętrzny. To byłoby ciekawe porównanie, tego świata „między pępkiem a kolanami” i tego świata wewnętrznego, jak rozmaicie może być realizowany. To uszanowanie istnienia w każdym stworzeniu, w każdym przejawie życia, to jest u Pasewicza, u Ginsberga tego nie widać za bardzo, jego buddyzm był osobliwy i dziwny.

A Tadeusz Sławek?

Grupa śląska w ogóle, Szuba, Sławek, ludzie, którzy debiutowali
w okolicach 1975 roku niewątpliwie mieli wiele wspólnego z Ginsbergiem. Pamiętam, że wydali taki almanach śląski, gdzie się czuło tego Ginsberga. Sławek zresztą do dziś śpiewa, jedyny oprócz Świetlickiego poeta śpiewający. Ale Ginsberg nie był poetą śpiewającym, ale melorecytującym. Ale wracając do Śląska – tam jest, czy był zauważalny wpływ Ginsberga, tak mi się wydaje. W Łodzi trudno byłoby mi wskazać takich poetów. Ale bezpośrednich wpływów nie doszukiwałbym się, podobnie jak z Enzensbergerem, bo nikt ich nie znał, choć pewien sposób pisania, stosunek do poezji, pewne formuły zaangażowania, które się wytworzyły, nie nazywane, a nawet nie do końca uświadamiane, mogły być Ginsbergowskie w polskiej poezji, lat siedemdziesiątych zwłaszcza. W Gdańsku jest Antoni Pawlak, grupa Nowej Prywatności, Joachimiak, Anna Czekanowicz, ale chodzi mi o wcześniejszą twórczość. Śląsk czy Katowice i Gdańsk były takimi ośrodkami, na pewno nie Kraków, jeśli brać pod uwagę geografię poetycką. Myślę, że wbrew różnym poglądom ta geografia poetycka jednak obowiązuje. Można myśleć o Ginsbergu w Polskiej poezji tam, gdzie się pojawia jakieś ekstremum, choćby u Stachury. Obcy natomiast był temu Rafał Wojaczek. Zresztą tropy Ginsbergowskie mogą się pojawiać w „Nowej Fali”, na przykład, ale jest to nawiązanie do innych tradycji. Myśmy mieli takie tradycje, w Awangardzie Krakowskiej, faktograficznej poezji, poezji miejskiej, osadzonej w fakcie, więc niektóre tropy Ginsbergowskie mogą być mylne. Ale myślę, że tam, gdzie poezja łączy się z emocją, to jest to Ginsbergowskie. Awangarda Krakowska była jednak nastawiona na słowo, sens, język,
a Ginsberg nie jest nastawiony na język tylko na ekspresję, językową, ale jednak ekspresję.

Jeszcze na koniec Pana zapytam – czy warto, mówiąc słowami Piotra Sommera, ocalać Ginsberga?

Nawet trzeba. Ukąszenie Ginsberga powinno działać i Pan jest tego przykładem.

Ale ja nie znam ludzi w moim wieku, którzy interesowaliby się Ginsbergiem czy znali go, bo niektórzy nawet nie znają.


A ja myślę, że moda na Ginsberga jeszcze u nas wróci. 

wtorek, 8 września 2015

Rozmowa ze Zdzisławem Jaskułą - część II

A czy teraz pokutuje, Pana zdaniem, legenda Ginsberga w Polsce? Czy ktoś się jeszcze do niego odwołuje?

Teraz trudno mi jest powiedzieć, jaki jest odbiór Ginsberga, ale mogę Panu powiedzieć, że poeci z takich roczników sześćdziesiątych, początku siedemdziesiątych, tacy, którzy debiutowali, kiedy mieli w okolicach dwudziestu lat, znają i tę legendę, i wywiera ona jakiś wpływ na ich twórczość. Myślę np. o Krzysztofie Siwczyku, który zresztą jak przyjeżdżał do mnie do domu, to zawsze chciał siąść na tym krześle, na którym siedział Ginsberg. Natomiast radykalnego wpływu na polską poezję Ginsberg nie ma z różnych powodów. Ja myślę, że między innymi dlatego, że dziwnie nie sprzyjają mu jego tłumacze, są wobec niego krytyczni. Jak się czyta coś, nawet Piotra Sommera, to ma się wrażenie, że oni go nie lubią. Wydaje mi się, że Ginsberg nie ma porządnego, solidnego i niesceptycznego wobec siebie tłumacza. To jest jedna rzecz. A druga rzecz to na pewno to, że pewne poetyki się kończą. Gdyby Ginsbergi i Enzensbergery widziały, co się dziś w Polsce dzieje, że ideałem młodych ludzi stała się konsumpcja, to by zwariowali. Dzisiaj nie ma gruntu na to, bo mi się wydaje, że młodzi poeci traktują poezję jako formę zarabiania, biorą udział w licznych konkursach, by kosić nagrody. Gdzie tu nonkonformizm?. Poezja nie jest sferą walki o coś i z czymś, jest sferą własnej wypowiedzi, z której powinno się czerpać jakieś korzyści. I w związku z tym Ginsberg nie ma wpływu dzisiaj na nową polską poezję. Mnie się wydaje, że ostatnie pokolenie, w którym ten wpływ jest zauważalny, to jest pokolenie „brulionu”. A wcześniej drugi rzut „Nowej Fali”, nie pierwszy, a drugi, nie Barańczak, nie Krynicki, zresztą Barańczak nie lubił Ginsberga. Natomiast Ginsberg być może jakoś wszedł w organizm Ryszarda Krynickiego, u niego można by poszukać jakiejś tonacji ginsbergowskiej. I tę tonację bardzo wyraźnie słychać u poetów drugiego rzutu, do których bym zaliczył Antka Pawlaka, Piotra Bratkowskiego, Zbyszka Joachimiaka. Grupę, którą niesłusznie nazywało się „Nową Prywatnością”. Były te wpływy u niektórych poetów gdańskich, ale nie tylko gdańskich, którzy jakoś zostali wmanewrowani w tę grupę „Nowa Prywatność”, bo był pomysł, by ich jakoś spacyfikować i jakoś ich tam spacyfikowano, ale jak ich się czyta dzisiaj to widać, że jednak nie do końca tak było. Zresztą jest wiele wierszy dedykowanych Ginsbergowi, choćby sam Musiał, Brakoniecki. Więc wydaje mi się, że Ginsberga szukać należałoby w rocznikach późniejszych pięćdziesiątych. Ginsberg fascynował Jacka Bieriezina, ale u Bieriezina nie widać śladu Ginsberga, Enzensbergera tak. W moich tekstach to powiedziałbym, że Ginsberg pojawia się w tych, w których jest jakiś rodzaj krzyku czy skowytu, takiej ekspresji nieznanej wcześniej, emocjonalnej, gwałtownej wypowiedzi.

W swoim wierszu zaprzecza Pan ginsbergowskiemu pojęciu literatury zbliżonej do życia:
„ktoś kiedyś powiedział,
ale kto nie pamiętam,
że każdy wiersz zmienia świat
choćby przez to, że istnieje”
i na koniec
„i wiem, że gdybym nawet przerwał ten wiersz
w dowolnym momencie
o na przykład tutaj
to też nic się nie stanie”.
Czy to było zakwestionowanie tej literatury zaangażowanej?

To jest mój późniejszy wiersz.

Z 1983 roku.

Właśnie. To było po stanie wojennym, a i jeszcze wiersze ze stanu wojennego, więc podchodziłem do tego z takim lekkim rozczarowaniem, że to, cośmy uważali za zaangażowanie nagle zmienia się, staje się czymś innym. Ale ja nigdy nie wierzyłem w to, że literatura tak naprawdę do końca coś zmienia. A tu się okazuje, że zmieniała. Ale trzeba pamiętać, że ten wiersz jest trochę ironiczny i jest on polemiką nie tyle z Ginsbergiem czy takim widzeniem świata, tylko kontekstem rzeczywistym jest awangarda krakowska, Tadeusz Peiper. I kontekst, w którym on został wypowiedziany, czyli stan wojenny.

Więcej uwagi poświęca Pan marce maszyny do pisania, niż temu, że słowa mogą cokolwiek zmienić. Przewrotne trochę.

Tak, przewrotne. Ale jest to też symboliczne, bo te maszyny były często „aresztowane”, konfiskowane przez SB. Ale ma Pan rację, że byłby to spór z Ginsbergowskim typem zaangażowania. Ale kiedy ja poznawałem Ginsberga, pisałem wiersze miłosne, byłem dzieckiem-kwiatem, a więc wiersze, które z poetyką Ginsberga nie miały nic wspólnego. Ja te wiersze umieściłem tutaj nie dlatego, że jakoś specjalnie cenię te liryki miłosne, ale wybrałem je, żeby pokazać, co się działo, że z jednej strony marynarka w kwiaty, długie włosy, a z drugiej strony ckliwość okresu masturbacyjnego.

Jaki ma Pan stosunek do poszczególnych składników legendy Ginsberga, do jego homoseksualizmu, śpiewania na scenie, zaangażowania politycznego?

Co do śpiewania na scenie – kiedyś opisywałem takie doświadczenie dotyczące angielskich poetów. W Polsce wykształcił się taki model recytacji intelektualnej, ten model, który Holoubek uprawiał czy Zapasiewicz. Myśmy poezję znali rzadko czytaną przez autorów, natomiast znaliśmy ją czytaną przez aktorów w bardzo specjalny sposób. Np. w dwudziestoleciu międzywojennym obowiązywały zupełnie inne normy recytacyjne. Jak się słuchało nagrań nawet Władysława Broniewskiego to czuło się, że oni też traktują recytację jako widowisko, jako rodzaj teatru. Natomiast potem aktorzy tym intelektualnym czytaniem zabili tego ducha poezji. Szokiem były więc wystąpienia Ginsberga, tak jak szokiem było dla mnie wystąpienie Jewtuszenki w Warszawie, jak przyjechał tu w 1972 czy 1973 roku. On czytał między innymi po rosyjsku wiersz mój, który przetłumaczył. I czytał z ekspresją, jakiej my tu nie znamy.

Jaki to był wiersz?

Tego już nie pamiętam. Ale czytał też swoje przekłady kilku innych polskich poetów. Chciałem usłyszeć swój tekst czytany w jakimś innym – nie tylko języku – ale w sposobie mówienia. Podobnie czytał Brodsky. Poznałem kiedyś taką aktorkę rosyjską, która u mnie w teatrze występowała, teraz się już spolszczyła, kiedyś była jeszcze radziecką aktorką, i ona musiała walczyć w polskich teatrach o swój sposób gry. Nie znaczy to, że była zła, ona była po prostu radykalnie inna. To mówienie brało się skądinąd – u polskiego aktora bierze się z gardła, a u rosyjskiego aktora bierze się z brzucha. I podobnie było z Ginsbergiem. To było zupełnie co innego. Ale ku mojemu zdziwieniu, wtedy, kiedy Ginsberg występował w teatrze, nie było całej sali. To był mały teatr, a znalazły się wolne miejsca. Zaskoczyło mnie to. Jakby ludzie już nie identyfikowali tej legendy.

A te inne składniki legendy, skandale, narkotyki, homoseksualizm?


Wie Pan, człowiek, który nosi marynarkę z lnu w kwiaty i długie włosy, nie ma nic przeciw homoseksualizmowi i narkotykom. Ale ja jakoś nie uprawiałem w życiu narkotycznych seansów, dlatego, że narkotyki mi szkodziły, tzn. źle się czułem, miałem negatywne reakcje. Choć dla tej grupy ludzi, poetów związanych z „Pulsem” czy innych, to był składnik ich tożsamości. Ale ja nie zauważyłem, żeby homoseksualizm Ginsberga, narkotyki czy coś innego robiły na nas większe wrażenie, tzn. w sensie negatywnym.

poniedziałek, 7 września 2015

Rozmowa przeprowadzona ze Zdzisławem Jaskułą w Łodzi, 17.05.2008 r. - część I

         Kiedy i w jakich okolicznościach poznał Pan Allena Ginsberga?

Poznałem go przy okazji jego wizyty w Łodzi na „Konstrukcji
w procesie”. Spędziliśmy ze sobą parę dni. Wystąpił z koncertem w Teatrze Studyjnym, którego byłem wówczas dyrektorem. Z tego później zrodził się pomysł na wizytę w moim domu, zresztą w Łodzi bywał on w różnych miejscach, co jest utrwalone na wiadomym filmie (W drodze. Allen Ginsberg w Muzeum Artystów, reż. Maria Waśko).

Jak często się spotykaliście? To był tylko ten jeden raz?

Absolutnie tylko ten jeden raz. Były oczywiście jakieś wymiany listów czy jakieś przekazy grzecznościowe, ale później się ze sobą nie kontaktowaliśmy, zresztą on był schorowany. Podczas pobytu w Łodzi tego nie pokazywał, dał znakomity recital we wspomnianym Teatrze Studyjnym, grając na swojej harmonijce, nawet nie wiem, jak ona się nazywa, taki dziwny instrumencik. On był w rewelacyjnej formie, ale jednak czuło się, że to wyczerpuje jego siły. Poniosło go to co lubił, co robił, ale nie było w nim już tej młodzieńczej werwy. Kiedy robił się prywatny, kiedy znikały kamery, fotografowie, był inny.
W pewnym momencie spotkaliśmy się u mnie w przedpokoju, on wyszedł na chwilę, w konkretnym zresztą celu, bo szukał pewnego chłopca, który mu się spodobał, nie znalazł go i wtedy zupełnie stracił kontakt z rzeczywistością. Spotkaliśmy się w tym przedpokoju i widziałem w nim rozczarowanie i taki smutek, był zgaszony, kiedy stał się prywatny. to wszystko z niego uszło. I nagle zobaczyłem, że to jest stary człowiek, czego wcześniej nie było widać, stary, schorowany człowiek. Zmusił się właściwie, żeby wrócić do tych wszystkich czekających na jego słowo ludzi.

To był 1993 rok. Wtedy już było widać, że jest schorowany?

No, właśnie normalnie chyba nie. Wtedy, jak Pan widział na filmie, bardzo się spiął,  rewelacyjnie czytał, ale ja to zobaczyłem wtedy w przedpokoju. I może w kilku innych jeszcze sytuacjach, kiedy się mniej kontrolował... Być może ja to demonizuję, bo potem ta śmierć nastąpiła tak szybko.

Nawet jak się ogląda jego występy z Paulem McCartneyem to jest bardzo żywiołowy.

Tak zgadza się. On zresztą w rozmowach był bardzo żywiołowy, w rozmowach, które toczył z różnymi studentami, artystami, poetami w moim domu czy w czasie działań, które się tu w Łodzi odbywały, czy w trakcie koncertu w teatrze.

Czy w jakiś sposób na Pana poezję wpłynął Ginsberg?

Może bezpośrednio nie, przynajmniej ja tego tak nie czuję. Zresztą było chyba dwóch poetów, którzy mają wzajemny i trochę ukryty wpływ na polską i moją poezję, mojej generacji, a właściwie trochę starszej jeszcze – to był właśnie Ginsberg i wielki niemiecki liryk Hans Magnus Enzensberger. To byli poeci mało znani właściwie i obaj, że tak powiem, nieo mityczni. Enzensbergera wiązano z rewoltą 1968 roku, a cała ta generacja poetycka moich starszych troszeczkę kolegów z tego też się wywodziła, oczywiście z innego momentu 1968 roku, nie z Maja, lecz z Marca, ale w dużej mierze były to ruchy bardzo podobne. I podobnie takim sygnałem pewnej postawy poetyckiej, niepokorności, nonkonformizmu była legenda bitnika Ginsberga, bardziej legenda, niż sama twórczość. Ja pierwszy raz poznałem jego wiersze, a potem chętnie do nich wracałem, gdzieś w połowie lat sześćdziesiątych, bo wtedy chyba zaczęło się go publikować, czyli z takim dziesięcioletnim opóźnieniem w stosunku do Stanów. To były sporadyczne publikacje i nie wiem, czy najlepsze przekłady. Natomiast silne były wpływy kontrkultury i oczywiście Ginsberg był bardziej sztandarowym dla nas poetą, nie Ferlinghetti czy Kerouac. Nie wiem, dlaczego tak się stało, ale niewątpliwie tak było. Ja pamiętam takie spotkania z Ginsbergiem, ale takim a vista tłumaczonym. Na pierwszym roku studiów w 1969 roku, przyjaźniłem się ze studentem wówczas filologii polskiej, który później poszedł do szkoły filmowej, a dzisiaj jest znanym operatorem i laureatem Oskarów, Andrzejem Bartkowiakiem. I właśnie Bartkowiak był zafascynowany tą kulturą i u niego odbywały się różne przyjęcia, takie trochę marihuaniczne i trochę orgiastyczne. Myśmy wtedy nosili krótkie włosy z Bartkowiakiem, ale to tylko dlatego, że było wojsko i armia nas obcięła. Do wojska chodziło się wtedy raz w tygodniu. Ale pamiętam, że wtedy na imieninach u Andrzeja ktoś czytał Ginsberga po angielsku, ktoś go a vista tłumaczył. To był zupełnie inny świat i jeszcze ten Ginsberg. To było nazwisko fascynujące i nazwisko, które w 1969 roku już mi dużo mówiło, ale oczywiście w sensie bardziej legendarnym. I może mniej ważne były takie fakty jak jego homoseksualizm, to było właściwie nieistotne, nawet nie wiem, czy wiedziałem o tym, natomiast na pewno myśmy odbierali go jako przykład kontestatora. Nieważne było, jaki to jest rodzaj kontestacji, ale to, że można kontestować oficjalne społeczeństwo, oficjalną władzę i że są tacy poeci na świecie, którzy to robią, np. Enzensberger w Niemczech, a Ginsberg w Ameryce. Niewątpliwie było to ważnym doświadczeniem, ale twórczość w rzeczywistości była znana szczątkowo. Naturalnie, że furorę robił tytuł „Skowyt”, sam tytuł, natomiast nikt tego „Skowytu” właściwie  nie znał.

W 1967 roku Miłosz pisał do Herberta jeszcze nie o„Skowycie”, a o „Wyciu”.

Ale mi się wydaje, że nazwa „Skowyt” bardzo szybko się upowszechniła i że to nie jest sprawa któregoś z tłumaczy. Jestem przekonany, choć pamięć różne figle płata, że tytuł „Skowyt” znałem już pod koniec lat sześćdziesiątych, choć być może „wycie” byłoby lepszym słowem, bo właściwie bardziej tu chodzi o wycie niż o skowyt. Wydaje mi się, że innego tytułu nigdy nie słyszałem. Później w latach siedemdziesiątych różni ludzie, poeci opowiadali o Ginsbergu, ale myśmy wtedy nie mogli czytać listów Miłosza do Herberta, prawda? Ale wiem, że już jako „Skowyt”  Piotr Bikont, pisujący pod pseudonimem Piotr Allen, dostarczył ten tekst do podziemnego „Pulsu” – choć to też jest problem, bo on wcale nie chciał być Piotrem Allenem, ale redakcja „Pulsu” uważała, że wystarczy, żeby tylko niektórzy się ujawnili i właściwie tego biednego Bikonta żeśmy zgwałcili, żeby sobie wymyślił pseudonim, więc on sobie wymyślił najprostszy z możliwych,  z dwojga imion – Piotr Allen. Ale nie jestem pewny, czy gdzieś ktoś w publicystyce polskiej nie użył tego tytułu „Skowyt”. Bo jednak się dobrze prześledzi prasę polską to przecież o hippisach dużo pisano, w różnych kontekstach. Komunista był rozdarty – z jednej strony chciał pokazać, że istnieją ważne grupy społeczne, które są przeciwko imperializmowi amerykańskiemu i konsumpcyjnemu stylowi życia, ale z drugiej strony nie da się zaanektować tego ruchu hippisowskiego, a poza tym istnieje niebezpieczeństwo, że się nauczy ludzi buntu. Więc te wątpliwości na pewno istniały i przeszkadzały w upowszechnieniu się liryki Ginsberga, podobnie, jak poezji Enzensbergera. Zwłaszcza, że w przypadku rewolty 1968 roku, to miała ona jeszcze ten swój wymiar terrorystyczny, Bader-Meinhoff na przykład. To można popierać po cichu, ale oficjalnie nie można przecież powiedzieć, że się popiera terrorystów. Komunista miał głęboki problem, nie tylko z Ginsbergiem, ale w ogóle z tą kulturą protestu. U nas też ona istniała, przyjmowała wzorce amerykańskie, tez śpiewano protest songi przeciw wojnie w Wietnamie… „Te bomby lecą na nasz dom”. Ważna książka Aldony Jawłowskiej „Drogi kontrkultury” była pewnego rodzaju biblią, znało się jej wcześniejsze artykuły. Pod tym kątem warto prześledzić czasopisma studenckie, np. „Student”, bo o tym się mówiło i to było.
Ja jako licealista chodziłem po miejscowości Łask, w której się urodziłem, w lnianej marynarce w kwiaty, którą kazałem sobie uszyć. To był rok 1968.

Zupełnie co innego rok 1968 znaczy w Polsce, a co innego w Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Francji czy Włoszech.

Tak. Ale jednak czuło się to podobieństwo. Różne okoliczności powodują takie bunty, ale przecież był  w dużej mierze  globalny ruch.

Również w Meksyku czy w Japonii.

Zgadza się. To były inne kultury i bunt był skierowany przeciwko czemu innemu, z innych pobudek powstający. W Polsce z powodu nie wystawienia „Dziadów”, a we Frankfurcie nad Menem z powodu braku ciepła w kaloryferach. I gdzie się wtedy można było odwołać – naturalnie do kultury beatnikowskiej, ona była najwcześniejsza, ona była gotowym wzorcem z lat pięćdziesiątych.
I o tym się mówiło w Polsce, pewnie się też pisało.

Była w Polsce taka pisarka powieści kryminalnych, która później pisała powieści z kluczem, np. mordercą w jednej z jej książek był Kuroń. Nazywała się Anna Kłodzińska. Napisała ona jeden kryminał, tytułu nie pamiętam ("Wrak"), którego fragmenty myśmy sobie głośno czytali. Bohaterem tej książki był polski hipis, który czytywał Ginsberga, zwyrodnialec oczywiście. Pojawiło się pojęcie „hippis”, „dziecko-kwiat”, które ja znałem, jak byłem licealistą w Łasku. Więc Ginsberg nie był niczym dziwnym, ale twórczość jego nie była znana, to wszystko się znało ze słyszenia. Może z czasopisma „Przekrój”, to warto przejrzeć, czy się tam nie pojawiał. To były takie czasopisma, które przemycały jakieś nowinki, plotki.

środa, 2 września 2015

Allen Ginsberg w Łodzi - 20 lat później

http://www.plasterlodzki.pl/literatura/wydarzenia/6659-spotkanie-woko-postaci-allena-ginsberga-foto

Rozmawialiśmy o Allenie Ginsbergu, ruchu Beat Generation i "Listach" Allena Ginsberga i Jacka Kerouaka. W spotkaniu brali udział: Jerzy Jarniewicz, Krzysztof Majer, ja (Andrzej Pietrasz) oraz prowadzący Maciej Świerkocki.


czwartek, 27 sierpnia 2015

Rozmowa z Jerzym Jarniewiczem - część 4 (ostatnia)

Wróćmy jeszcze na chwilę do liverpoolczyków. W swoim eseju napisał Pan, że „pierwsi polscy tłumacze oraz pionierscy jej propagatorzy zdecydowanie się dziś od niej odcinają, zarówno w swoich wypowiedziach, jak i w twórczości własnej (np. Piotr Sommer czy Andrzej Szuba)”. Jak Pan myśli, z czego to wynika?

Bo to jest poezja jednorazowego użytku, mówię o liverpoolczykach. Nie wszystkie wiersze są takie, poeci liverpoolscy są różni, innym poetą jest Adrian Henri, innym Roger McGough, jeszcze innym Brian Patten, ale to była poezja, która docierała do słuchacza natychmiast, nie mogła być czymś wyrafinowanym, skomplikowanym, nad czym człowiek musiałby się pochylić, ona miała być skuteczna natychmiast, bo była pisana dla konkretnej chwili, tu i teraz. Zanim ukazała się antologia poetów liverpoolskich, to oni przez wiele lat funkcjonowali wyłącznie pozaksiążkowo, to byli performerzy poezji. Wydaje mi się, że po paru lekturach, te wiersze mogą stać się bardzo przezroczyste i nie dawać satysfakcji czytelniczej. Czym innym jest słuchanie tych wierszy na żywo, kiedy są recytowane albo śpiewane. Sądzę, że na tym polega ta niechęć czy dystans Piotra Sommera i Andrzeja Szuby do liverpoolczyków. Wskazali pewien kierunek, pokazali, że poezja może istnieć jako żywa mowa, jako performance, pokazali, że można się fascynować kulturą masową, choć fascynować to może złe słowo, ale, że kulturę masową można uznać za tworzywo swoich wierszy. Nie odwrócili się od kultury masowej, ale stali się jej częścią, to było odświeżające. Sądzę, że wpływ poetów liverpoolskich można by wytropić np. u Ewy Lipskiej, w jej zabawach z idiomami, kiedy bawi się dosłownym i metaforycznym ich znaczeniem. U Barańczaka również na pewnym etapie byli istotni. Ale potem się okazało, że można robić coś ciekawiej. U tych poetów, a mówię o Barańczaku, Lipskiej, Sommerze, Szubie, zaczęło się liczyć coś innego, poszli w innych kierunkach, zaczęli się interesować czymś innym.
Ale to zainteresowanie poetami liverpoolskimi w Polsce powróciło w latach osiemdziesiątych. „brulion” i Marcin Świetlicki. Marcin opowiadał mi często, że ich czyta i ceni, zwłaszcza Briana Pattena. Kiedy próbowano nazwać fenomen poezji brulionowej mówiono o oharyźmie, ale mówiono też o pattenizmie. Myślę, że nie ma w tym nic złego, że pewna poezja się opatruje albo, że się z niej wyrasta, zwłaszcza, kiedy zrobi ona dużo dobrego, a zrobiła dużo. To była poezja, która dokonała przeorientowania naszego sposobu patrzenia na wiersz. Nikogo nie dziwi, że Marcin Świetlicki jeździ ze swoją kapelą i w zasadzie wieczorów autorskich nie odbywa, tylko śpiewa i wydaje płyty. Liverpoolczycy robili to czterdzieści lat temu.
Dla mnie ważnie jest także to, że robili w poezji to, co robili malarze pop-artu w malarstwie. Bitnicy nie, bitnicy byli raczej arystokracją ducha, oni mieli poczucie swojej wyższości i pewnie z pogardą patrzyli na zjawiska kultury masowej. Ginsberg pewnie nie, ale dlatego, że on wszedł w lata sześćdziesiąte jako guru hippisowski i przyglądał się temu, co robią liverpoolczycy. Ale takie uświadomienie sobie, że mamy pop-kulturę, że wystarczy wyjść na ulicę, spojrzeć na opakowania przedmiotów, które nas otaczają, że pop-kultura jest wszech obecna i nie ma sensu się od niej odwracać, bo to byłoby zamykanie oczu na świat, w którym żyjemy. Liverpoolczycy byli zafascynowani Liverpoolem, tam się pojawiają konkretne nazwy miejsc, osoby związane z miastem, pojawia się cała sfera wizualna, dźwiękowa, łącznie z The Beatles. Paul McCartney wspomagał kapelę Rogera McGougha, był producentem ich płyt, więc te związki były bliskie.

Czy można powiedzieć, że liverpoolczycy nadal funkcjonują w przestrzeni poetyckiej, m. in. w polskiej?

 W polskiej przestrzeni dawno nie było przekładów. Piotr Sommer nosi się z zamiarem opublikowania wierszy Briana Pattena, być może to coś zmieni, ale ostatnie wiersze od tego przekładu, kiedy Sommer wydał „Antologię nowej poezji brytyjskiej” ukazywały się w „naGłosie”, ja jakieś wiersze tłumaczyłem, ale były to tylko pojedyncze utwory. Trudno jest Rogera McGougha przełożyć, bo te wiersze mają strukturę balladową, bawią się słowami, jest mnóstwo odniesień kulturowych. Roger McGough jest chyba nieprzetłumaczalny, jeśli chodzi o większość jego rzeczy. Wiersze Adriana Henriego z kolei są tak mocno osadzone w realiach liverpoolskich lat sześćdziesiątych, że dla współczesnych mogą już być zupełnie niezrozumiałe. Ale o to chodziło, żeby poezja była tak jak gazeta albo sezonowe przeboje. To było dawno, a po latach się wraca do tego tylko z nostalgią. Ale chcę Panu coś powiedzieć – Adrian Henri nie żyje od paru lat, w zeszłym roku w Londynie był jednak meeting poetycki poetów liverpoolskich, czyli Rogera McGougha i Briana Pattena, związany z opublikowaniem drugiej edycji ich antologii i sala była pełna, bilety wyprzedane kilka miesięcy wcześniej. South Bank, jedna głównych sal koncertowych Londynu. Więc nadal ludzie chodzą na te spotkania, oni nadal te spotkania organizują, nie jest tak, że to jest całkowicie zamknięty rozdział. W Polsce, dzięki przekładom Sommera, Brian Patten miał swój niewielki, bo niewielki, ale jednak pewien udział w przeorientowaniu poezji polskiej. O Pattenie ukazują się poważne rozprawy teoretyczne. A taki stosunek do nich, nieco lekceważący, który charakteryzował poważnych poetów lat sześćdziesiątych, chyba znikł zupełnie. Teraz nawet, jeśli ktoś ich nie słucha i nie czyta, to ich już nie lekceważy. A pamiętam, że kiedy pisałem pracę o liverpoolczykach i rozmawiałem z poetami brytyjskimi, tymi bardziej mainstreamowymi, ich stosunek był właśnie pełen lekceważenia. Dla nich to była wyłącznie komercja, kicz, kultura masowa. Nawet poeci, po których bym się tego nie spodziewał. Douglas Dunn powiedział mi, że wszyscy się z nich śmieją. Tego już nie ma. Poeci liverpoolscy mają wieczory poetyckie z innymi poetami, którzy jeszcze piętnaście lat temu nie czytali swoich wierszy. Wtedy poezja istniała tylko w książce, poza wyjątkami, np. Dylan Thomas. Lata pięćdziesiąte w Anglii to była taka akademickość, jeśli poeta czytał publicznie to to było, jak kazanie w świątyni, a nie coś codziennego, co może zdarzyć się w pubie czy w klubie, co towarzyszy człowiekowi w życiu codziennym.

Przypominam sobie, że Philip Larkin umieścił liverpoolczyków w swojej antologii.

Tak. To świadczy o tym, że poeta konserwatywny, który uważał, że dwudziestowieczna literatura popełniła błąd, bo się odwróciła od czytelnika, docenił liverpoolczyków wbrew środowisku. I został za to potępiony. Ale wracając do Ginsberga – ja jestem przekonany, że gdyby nie lekcja Ginsberga to liverpoolczycy by nie zaistnieli, przynajmniej w takiej postaci, w jakiej ich znamy. To, że Ginsberg przyjeżdżał do Liverpoolu, że ich namaścił, że z nimi rozmawiał, że podsunął im pewne sposoby poezjowania, przede wszystkim Henriemu, a także tym undergroundowcom. Tytuł antologii Children of Albion odnosi się do Blake’a, a kto cenił Blake’a bardziej niż Ginsberg? Towarzyszyło temu poczucie zmiany świata, ale poprzez zmianę świadomości. To nie byli ludzie, którzy chcieli iść na barykady i dokonać jakiegoś przewrotu. To utopijne było i w tę utopijność już pokolenie „brulionu” nie wierzyło. Pokolenie lat sześćdziesiątych to byli idealiści, przekonani, że można zmienić świat, stworzyć ogólnoludzkie braterstwo.

Czy „My Generation” The Who to był wyraz utopijnego myślenia, kiedy Daltrey śpiewał, że chciałby umrzeć zanim się zestarzeje?

Ginsbergowi było bliżej jednak do ruchu Flower Power niż do Daltreya i The Who. Ginsberg chyba by tak nie powiedział, chociaż kto wie? Zależy gdzie Pan położy nacisk. To można czytać jako fascynację młodością przede wszystkim, młodość staje się wartością, to nie było takie oczywiste w latach pięćdziesiątych, w latach sześćdziesiątych dochodzi do wyemancypowania się młodości i stworzenia z tego, że jest się młodym, wartości i powodu do dumy. I Ginsberg w tym uczestniczył, pomimo, jak Pan mówi, czterdziestu lat, w tym procesie, który jeden z historyków nazwał „The Greening of America”. Ale ta młodość była pojmowana niekoniecznie biologicznie. „Before I get old” można tłumaczyć „zanim stetryczeję”, a nie zanim mi strzeli czterdzieści czy pięćdziesiąt lat. Zanim przejmę styl życia osób starych. Kategoria młodości zaczęła bardzo szybko oznaczać pewien typ świadomości. Ale co to jest ta młodość? To jest też u Ginsberga, to jest postawienie na chwilę obecną. Im człowiek starszy, tym częściej myśli o przyszłości. Młodzi ludzie biorą życie obecne, wartościowanie tu i teraz, to jest charakterystyczne dla młodości, taki prezentyzm. Jak się myśli o przyszłości, to chwila obecna i wszystko, co się zdarza teraz, jest traktowane instrumentalnie, tzn. jest ważne tyle, o ile nam się jutro przyda do czegoś i o ile przyda nam się do czegoś, co osiągniemy w przyszłości. A młodość jest wykorzystywaniem tego, co życie daje w danej chwili, dla wartości samego życia. Można powiedzieć, że jest to hedonizm, ale hedonizm bardzo uzasadniony. To byłoby też buddyjskie. Wieczne teraz.

Ale ten hedonizm był inaczej traktowany przez Ginsberga i przez młodzież. Ginsberg traktował hedonizm w kategoriach poważnych. Młodzież lat sześćdziesiątych pojmowała hedonizm fizycznie czy nawet fizjologicznie.

Ginsberg traktował to wieloaspektowo. I fizjologia też tam jest. Odkrywał własną cielesność, rzucając wyzwanie purytańskim poglądom i postawom. Jeśli bitnicy byli jakąś wersją egzystencjalistów francuskich, ubierali się w czarne stroje, proste i surowe, i z tego kontekstu kulturowego, z tej pogardy wobec błyskotek, tworzy się nurt w latach sześćdziesiątych, który tymi błyskotkami zaczyna się pasjonować. Zaczyna się fascynacja kolorowymi szatami, paciorki, długie włosy stają się symbolem niezależności. To rzeczywiście jest powierzchnia, ale Ginsberg tę zmianę dostrzega. Zwłaszcza, że to był gest sprzeciwu wobec szarzyzny amerykańskiego życia, wobec wyścigu szczurów. Odkrywało się radość seksu, radość cielesności, radość długich włosów. „Beautiful people” – to było charakterystyczne. Doskonale wpisywało się w to przewartościowanie kultury.
Ale jeśli mówimy o Ginsbergu, to inny jest w latach pięćdziesiątych, inny w latach sześćdziesiątych, jeszcze inny później, kiedy się zajmuje głównie ekologią czy obroną gejów, bo zmienia się scena, na której się pojawia. No i popatrzmy: Ginsberg, który przeszedł do świadomości czytelniczej, to są jednak przede wszystkim dwa jego wcielenia: bitnikowskie i hipisowskie.

Nie zna się Ginsberga lirycznego, który wiersze spokojne pisał przez całe życie.


Tak. Nie jest tak, że on zarzucił pisanie liryczne. Ale jednak do końca uczestniczył w akcjach politycznych, wypowiadał się na tematy ekologiczne. Był zaangażowany we wszystko, co się wokół niego działo, a jednocześnie nigdy nie zarzucił liryki.

środa, 26 sierpnia 2015

Rozmowa z Jerzym Jarniewiczem - część 3

A Pana osobiste wspomnienia?

Moje najbliższe wspomnienie to była ta rozmowa w domu u Zdzisława Jaskuły. Myśmy siedzieli tam parę godzin, część spotkania była filmowana. Maria Waśko wprowadziła swoją ekipę filmową. Wydawało mi się, że wpłynie to nie najlepiej na spontaniczność rozmowy, ale okazało się, że to nie przeszkadzało. Co innego przeszkadzało. Allen Ginsberg przyszedł na to spotkanie z jakimś młodym chłopakiem, któremu zresztą potem poświęcił wiersz, przy okazji tej imprezy „Konstrukcja w procesie”. Już nie pamiętam, jak miał na imię ten chłopak. Usiadł pod piecem, na podłodze, a Allen Ginsberg w fotelu, zaczął opowiadać, wszyscy obecni ludzie chcieli mu zadać jakieś pytanie i w pewnym momencie Ginsberg przerwał. Rozejrzał się i zobaczył, że nie ma tego młodego chłopaka, z którym przyszedł, i już zupełnie nie interesowało go, co mówił do tej pory, pochłonięty tylko jednym problemem: gdzie się podział jego towarzysz. Wydawało mu się, że ktoś tego chłopaka wyprosił. Było zrobione dużo więcej materiału filmowego, bo to trwało parę godzin. Na filmie zostało jednak z tego spotkania niewiele.
Niesamowite wrażenie wywarły na mnie jego występy, jak on przyjeżdżał ze swoim harmonium i śpiewał pieśni Blake’a, nie mając specjalnie głosu, jak grał, mantrował, wpadał w trans. Dla wielu osób, które przyszły na spotkanie z Ginsbergiem, to, że poeta może zapomnieć nagle o tym, gdzie jest i oddać się rytualnemu śpiewowi, wydawało się niesłychane, to jest to ciągłe przekraczanie granic, coś, co charakteryzuje Ginsberga, to ciągłe szukanie nowych form wyrazu, to buddyjskie przekonanie (a od buddyzmu Pan nie ucieknie), że wszystko to, co jest, jest dobre. Widać to w jego zasadzie twórczej, o której zresztą Ginsberg mówił na tym spotkaniu i za którą był atakowany: pierwsza myśl, najlepsza myśl. Zapisuj wszystko, co ci przychodzi do głowy, nawet to, co później można uznać za głupotę czy szaleństwo, wszystko ma swoje miejsce w całości dzieła. Mnie się wydaje, że jeśli się o tym pamięta, to nie wolno popełniać tego błędu i brać jednego wiersza Ginsberga i czytać go, jakby istniał poza kontekstem całego jego życia i innych jego utworów. Ginsberga trzeba czytać w całości. W dziele Ginsberga każdy wiersz ma swoje miejsce, każdy wiersz uzasadnia kolejny wiersz. To jest przekucie swojego uczestnictwa w życiu na słowo. Trzeba spojrzeć na to jako na projekt całościowy. Pamiętam, jak otworzyłem ten tom wierszy zebranych i zobaczyłem w nim indeks – a tam są te wszystkie postaci z historii dwudziestowiecznej, od Johna Kennedy’ego, Che Guevary i Fidela Castro. Wymyślmy sobie jakąkolwiek postać z drugiej połowy dwudziestego wieku – znajdziemy ją w wierszach zebranych Ginsberga. To jest niesamowite, że ta poezja tak pazernie wchłaniała i pożerała rzeczywistość.

W szkicu, drukowanym w Miesięczniku Literackim, Bogusław Jasiński pisał o poezji Ginsberga, że „w manifestach i deklaratywnych wierszach Ginsberga nie zostało dziś nic, prócz wątpliwej jakości filozofii podbrzusza” i „świat Ginsberga rozciąga się pomiędzy pępkiem a kolanami”. Jakby pan to skomentował?

Cóż mogę powiedzieć? Człowiek nie wie, co mówi. Oczywiście, że tak nie jest. Nawet nie wiem, jak polemizować z taką oceną. Odesłałbym recenzenta do wierszy Ginsberga. Piotr Sommer, jeden z tłumaczy Ginsberga, wydał tom jego wierszy na początku lat dziewięćdziesiątych, z całą historią, o której pewnie Pan słyszał, że nakład miał iść na przemiał, kiedy wydawca się dowiedział, że Ginsberg to Żyd, pedał i ćpun – i ten tom wierszy pod redakcją Sommera to utwory liryczne, spokojne, wyciszone. Bo jest i taki Ginsberg. Jest Ginsberg zupełnie mistyczny, jest też oczywiście fizjologiczny, hiperseksualny czy obrazoburczy. Ale jest też Ginsberg liryczny. „Na prochy Neala” to jeden z tych lirycznych wierszy, znakomita elegia, którą warto by takiemu recenzentowi podsunąć. Rozmawiamy już jakiś czas na temat Ginsberga i chyba zgodzimy się, że to jest postać, której nie można zamknąć w żadnej formule. Deklaratywność? Mamy oczywiście deklaratywność w niektórych wierszach, ale mamy też u niego poetykę snu, poetykę wizji. Jaka to deklaratywność przy poetyce wizji? Już w pierwszym tomie, w „Skowycie” mamy wizje senne, wizje narkotyczne, gdzie się deklaratywności nie doszukamy, bo te wiersze rozwijają się zgodnie z zupełnie inną logiką. Mamy wiersze śpiewne, które są piosenkami, balladami, wiersze inspirowane twórczością Williama Blake’a. Blake myślał o przeobrażeniu świata, ale kto powiedziałby o Blake’u, że jest deklaratywny? Toż to absurd.

Chciałbym zapytać o stosunek Miłosza do Ginsberga. Jakby Pan to ocenił?


Stosunek Miłosza do Ginsberga to bardzo ciekawa sprawa. Mam tu na myśli jeden wiersz, „Do Allena Ginsberga”, wiersz absolutnie zaskakujący, bo jeżeli można sobie wyobrazić dwóch skrajnie odmiennych poetów, to byliby to Miłosz i Ginsberg. A w tym wierszu Miłosz oddaje sprawiedliwość Ginsbergowi i mówi o jego mądrości, a szaleństwo przypisuje raczej epoce, „wielki poeto szaleńczego stulecia”, to nie Ginsberg, a czasy są szaleńcze – ciekawy trop i na pewno Pan tym tropem pójdzie – Ginsberg jest częścią tego czasu, epoki, w której przyszło mu żyć. Nie można zapomnieć o drugiej wojnie światowej, o zimnej wojnie, o Korei, o mccarthyzmie. Ale wracając, Miłosz nie tylko oddaje cześć Ginsbergowi i przyznaje, że jest poetą mądrości, ale twierdzi też „z nas dwóch to ja przegrałem”. Miłosz u kresu swojego życia, bo to jest wiersz z jednego z jego ostatnich tomików, dokonuje rozliczenia swojego życia, dokonuje rozliczenia swoich wyborów i widzi, że on i Ginsberg to dwie różne drogi. I wtedy waży ten swój wybór, ocenia, pisząc „jestem jak zużyta opona na poboczu drogi”. Być może więcej jest mądrości w tym szaleństwie Ginsberga, niż w moim krawacie, garniturze i nagrodzie Nobla. To mnie zaskoczyło, takie wyznanie, i kiedy rozmawiałem z Miłoszem, zapytałem go, czy rzeczywiście tak należy czytać ten utwór, że przyznaje on po latach rację Ginsbergowi. A on powiedział: „Ależ nie, nie, nie, to tylko wiersz”. Miłosz się od tego wiersza odciął i rozumiem, dlaczego on się chciał odciąć, bo gdyby odpowiedział twierdząco na moje pytanie, to w pewien sposób przekreśliłby swoje życie. Natomiast ja ten wiersz traktuję jako zapis takiej chwili, kiedy doszło do świadomości Miłosza, że mógł wybrać jak Ginsberg. On do tej chwili już nie wróci, ale była taka chwila, że zwątpił w swoje wybory i swoje zwątpienie zapisał. Potem wrócił do trzeźwości, wypłacalności, do ustabilizowanego życia, do tego krawatu i bourbona, i już Ginsberga nie potrzebował. To jest niesłychane świadectwo tego, jak różnymi osobami jesteśmy. Nie jesteśmy jedną niezmienną osobowością i Miłosz w tym wierszu okazał tę drugą stronę swojego „ja”, która gotowa była zakwestionować dorobek swojego życia. 

wtorek, 25 sierpnia 2015

Rozmowa z Jerzym Jarniewiczem - część 2

To tak pobieżnie z literatury polskiej związki z Ginsbergiem. Ale Pan się zajmuje literaturą brytyjską i irlandzką. I z tego okręgu najbliższa bitnikom i Ginsbergowi jest grupa liverpoolska. Jakie różnice są między nimi a Polakami w stosunku do Ginsberga, czy również mamy tu do czynienia z dystansem, czy było to zupełnie co innego?

W Anglii były dwa środowiska, one się ze sobą spotykały, wspólnie organizowały różne literackie imprezy, ale były to środowiska jednak odrębne. Jedno to jest środowisko poetów liverpoolskich, które inspirowało się i wykorzystywało kulturę popularną, muzykę rockową. A drugie środowisko nazywane różnie, bo nie było sformalizowane w żaden sposób, to był angielski underground. I to byli angielscy bitnicy, raczej niż rocka słuchali jazzu, zamiast alkoholu palili trawkę, żyli po bitnikowsku, byli autorami skandali obyczajowych, rzucali wyzwania filistrom angielskim tamtych lat, żyli niezgodnie z normami obyczajowymi angielskiego społeczeństwa, zresztą nie tylko angielskiego. To byli ludzie, których nazwałbym właśnie angielskimi bitnikami, i choć oni w latach sześćdziesiątych się pojawili, byli, jeśli chodzi o styl życia i przekonania, najbliżej bitników. Mieli też takie poczucie, że należą do straconego pokolenia. Jak u beatników: z jednej strony beatyfikacja, a drugiej człowiek pobity, z jednej strony poczucie wyróżnienia, że się jest wybranym, ma się jakiś szczególny dar, jest się wyjątkowo czułym na pewne rzeczy. Z drugiej strony poczucie upodlenia, poczucie, że jest się wyklętym. I ci poeci undergroundu angielskiego coś takiego mieli, liverpoolczycy nie. U liverpoolczyków to była zabawa i radość życia, to była młodzieńcza fascynacja, jeśli dziewczętami, to dziewczętami nastoletnimi. Adrian Henri był dobrze po czterdziestce, a pisał wiersze o licealistkach. Roger McGough to był kabareciarz. Jeśli występowali razem, to ich występy były bliższe scenie kabaretowej niż poetyckiej. To były skecze, to był dowcip, to była błazenada, przebieranki, bliskie erupcji kultury młodzieżowej, która wtedy właśnie miała miejsce. Jeżeli posłuchać wczesnych płyt Beatlesów, to był ten klimat, uwolnienie młodzieńczej energii, takie zachłyśnięcie się, że jesteśmy siłą, możemy tworzyć własną kulturę, własną sztukę, własną rozrywkę, w ogóle możemy się bawić, nie musimy żyć jak pokolenie ojców życiem pokutnym, surowym, a pokolenie ojców było pokoleniem wojennym, więc żyło z takim przekonaniem, że należy oszczędzać. A ci ludzie lat sześćdziesiątych już tego obciążenia nie odczuwali, tam była erupcja radości. I tacy byli liverpoolczycy, choć generalizuję oczywiście, ale hasłem było wtedy Make love not war, to były uciechy cielesności, poczucie wspólnoty. No i fascynacja kulturą masową. Underground brytyjski, a myślę o takich ludziach, jak Horovitz czy Trocchi, byli bliżsi bitnikom w takim poczuciu tragiczności własnego losu, w straceńczym stylu życia. Spotykali przy okazji różnych imprez muzyczno-literackich. Najgłośniejszą taką imprezą był festiwal poetycki w Albert Hall. Istnieje film z tej imprezy, nazywa się Wholy Communion. Był to wielogodzinny spektakl prowadzony przez Allena Ginsberga, meeting poetycki, na którym spotkali się najważniejsi przedstawiciele undergroundu i poeci popowi, a także poeci zagraniczni, zaproszeni przez Ginsberga, tacy jak Neruda czy Jewtuszenko. Ginsberg był wtedy naćpany, wszyscy to potwierdzają, nie wiedział, co mówi, kogo zaprasza, poobrażał co poniektórych poetów, zwłaszcza rosyjskich gości. Ale to był dość symboliczny moment, bo to było przejęcie bastionu wiktoriańskiej Anglii przez nową społeczność. Albert Hall nazwany został przecież imieniem męża królowej Wiktorii, a wiktorianizm to było to, przeciwko czemu skierowana była obyczajowa rebelia lat sześćdziesiątych. I tę świątynię wiktorianizmu przejmują poeci tradycji bardzo nieortodoksyjnej, oględnie mówiąc, buńczucznej i dywersyjnej. To środowisko wydało potem antologię, która nosiła tytuł Children of Albion, a redaktorem był Horovitz. Napisał duży wstęp do tej antologii, gdzie odwoływał się do tego poczucia wspólnoty, jakie odczuwał w czasie tej imprezy w Albert Hall. To był znaczący moment dla alternatywnej poezji w Anglii.
A Ginsberg też był zafascynowany młodością. Kiedy przyleciał do Liverpoolu, wygłosił to swoje słynne zdanie, że Liverpool to „the center of human consciousness”.

On wtedy miał czterdzieści lat.

Tak, ale rewoltę młodzieżową robili nastolatkowie albo ludzie dwudziestoletni, a więc od niego dwadzieścia lat młodsi. Liverpool był miastem Beatlesów, o których zresztą Ginsberg pisał w kilku wierszach. I są ci poeci liverpoolscy, którzy nie traktowali Ginsberga prześmiewczo, bo Ginsberg był dla nich wzorem, ideałem. Słuchali Boba Dylana, „Blonde on Blond” nieustannie szła, i czytali Ginsberga. W twórczości Adriana Henri’ego co drugi wiersz by nie powstał, gdyby nie Ginsberg. To jest ta sama niemalże biblijna czy whitmanowska fraza, podobna retoryka, podobna dykcja, podobne obrazy, może nie tak szaleńcze, bo tam nie było aż takiego szaleństwa, jakie u Ginsberga się pojawia. Tego szaleństwa ja u liverpoolczyków nie widzę, to jest raczej taki duch radości i duch zabawy. Ale zewnętrznie bardzo wiele, zwłaszcza u Adriana Henri’ego, było podobieństw i wpływów, do tego stopnia, że jeśli miałbym wskazać jakiegoś naśladowcę Ginsberga w Anglii to byłby to Adrian Henri. Roger McGough to raczej wiersz kabaretowy, bawiący się słowami, taka tradycja Cummingsa. Brian Patten z kolei dużo bardziej liryczny.

 A jak można, jeżeli w ogóle można, skojarzyć Ginsberga z Alexandrem Troccim?

Trocchi czytał w Albert Hall, był przecież także poetą, więc na pewno się znali. Ale Trocchi, kiedy czytał w Albert Hall, to nie wiem czy był świadomy, co się wokół niego dzieje. Przez ostatnie lata życia był heroinistą, bardzo poważnie uzależnionym od heroiny w tym czasie. Ginsberg raczej eksperymentował z narkotykami, niż był uzależniony. U Trocchiego to było powolne samobójstwo. Wyrastał z innych klimatów, przyjaźnił się z Beckettem, mieszkał przez jakiś czas w Paryżu, więc przyniósł ze sobą pewne elementy egzystencjalizmu francuskiego. Mówi się, że bitnicy są egzystencjalistami amerykańskimi, ale Trocchi, jeżeli był bitnikopodobny, to przez egzystencjalizm francuski, a także przez Becketta. Ale w poezji Trocchiego nie ma szczególnych śladów Ginsberga. To są wiersze całkowicie rozkojarzonej wyobraźni, rozkojarzonej zmysłowości, powiązane poetycko z surrealizmem, idące zupełnie pod włos jakiemukolwiek porządkowi. U Ginsberga takiego rozprzężenia składni i języka nie ma.

Liverpoolczycy mieli jeszcze to wspólne z Ginsbergiem, że wprowadzali muzykę do swoich wystąpień.

Tak, i to Ginsberga zafascynowało u liverpoolczyków. Ale ci poeci undergroundowi, których przeciwstawiam liverpoolczykom, też włączali muzykę do swoich wystąpień, z tym, że u nich był jazz, a u liverpoolczyków rock. Była też muzyka music-hallowa, nie można tego lekceważyć, bo w Anglii cały czas żyła ta tradycja śpiewów z pubów czy z music-halli. Jak Pan spojrzy na Beatlesów, na płytę „Sierżant Pieprz”, to jest to psychodelia, jasne, ale też dużo wpływów właśnie tej tradycyjnej muzyki angielskiej. Stąd też bierze się ten klimat nostalgii w „Sierżancie Pieprzu”. Np. „When I’m Sixty Four”, to nie jest psychodelia, to może być pastisz jakiejś wodewilowej piosenki z lat dwudziestych czy trzydziestych. I liverpoolczykom te klimaty też były bliskie. Kiedy czytali w pubach, to nie śpiewano tam „Rock Around The Clock” czy „See You Later Aligator”, ale właśnie te wodewilowe piosenki sprzed dwudziestu, trzydziestu lat. Byli bardziej popularni, bardziej demotyczni niż undergroundowi.

A jak Pan się odnosi do poezji śpiewanej Ginsberga, do jego nagrań z The Clash, Patti Smith i innymi?

Bardzo mi się to podoba. To jest bardzo konsekwentna postawa wychodzenia z poezją poza książkę. Poezja nie jest przypisana wyłącznie do strony w książce, ale funkcjonuje też w różnych innych wymiarach, w wymiarze parateatralnym, w wymiarze muzycznym, we współpracy z bardzo różnymi sztukami i mediami. Tych muzyków, których Pan przywołał, też wiele różni. Ale był też Bob Dylan czy Leonard Cohen.

Na jednej z płyt Cohena Ginsberg śpiewa razem z Dylanem.


Tak, bardzo to wyuzdane i lubieżnie chórki. To tylko jeden kawałek na płycie o wiele mówiącym tytule „Nie wracaj do domu, kiedy ci stoi”. Ale Ginsberg współpracował też z Philipem Glassem, poważnym kompozytorem amerykańskiego minimalizmu. Więc ta współpraca z muzykami była bardzo różnorodna u Ginsberga, tak różnorodna, jak jego postawa i twórczość. On się nie zamykał w jednej czystej poetyce, ale widać było, że go fascynuje życie we wszystkich jego przejawach.