Allen Ginsberg

Allen Ginsberg

poniedziałek, 21 września 2015

Tadeusz Olszewski - Lektury męskie

Minęła północ lecz Tanger jeszcze nie śpi. Na tarasie Cafe Central
William Burroughs szepcze Ginsbergowi do ucha że najlepszy kif
można kupić w pobliskim Szefszawanie. Upija łyk wina, zamyśla się
i po chwili dodaje: ale piękniejsi chłopcy czekają tu, na Petit Socco.
Więc chodźmy, Allenie.

Na plaży Will Rogers w Kalifornii osiemnastoletni  Don Bachardy
kładzie głowę na ramieniu Isherwooda.
Przytul mnie, Chris - prosi - chcę z tobą zostać na zawsze.

W Kirchstetten jak zwykle jesień. W. H. Auden znów jest pijany i smutny,
nie zwraca uwagi na krzątającą się w kuchni panią Strobl ani na psy,
przestały go cieszyć nawet mosiężne tabliczki na furtce
z wyrytymi nazwiskami jego i Chestera Kallmana.
Ma coraz więcej zmarszczek na twarzy.

Coraz więcej zmarszczek. Coraz mniej czasu.
Coraz zimniej.

czwartek, 17 września 2015

Tadeusz Olszewski - Noce

Światło księżyca i latarni morskiej. Białe skały. Dover, rok 1937.
Poeta Auden przez chwilę zatrzymuje wzrok na pociągłej twarzy jasnego blondyna
jest nim brytyjski strażnik graniczny trochę leniwy ale świadom
swoich długich nóg wąskich pośladków niepokoju podbrzusza
Poeta Auden uśmiecha się i zaraz potem odpływa do Francji
Blondyn wie, że go już nigdy nie zobaczy. Smutniejemy wszyscy.

Smutniejemy. "Tropiki smutku rano" - powiedział mi inny blondyn
gdy nie całkiem trzeźwi rozmawialiśmy o chłopcu
którego zakochany w nim nazwał amarantową różą Polski
o chłopcu który był także spopielającą mnie pochodnią nocy
Kordianem zaczajonym u bram mojego sumienia jak u drzwi carskiej sypialni
snem niespodziewanie wyśnionym w zimnej klatce hotelowego pokoju na godziny.

Hotelowe pokoje. Miasta w których pornografia i rozpacz są w tej samej cenie
światła neonowych reklam szum deszczu i szybkich samochodów. Wiedeń, rok 1989.
Jeszcze nie wiem że dzieli mnie krok od katastrofy
i śmierć nie w Wenecji ale w Zielonej Górze Na razie śpiący obok mnie
oddycha równo i głęboko - Antinous który przez sen oplata mnie ramieniem
i szepce: To nie jest poemat o miłości To nie jest poemat o życiu
To jest poemat o nożu wbitym w plecy lub w krtań.

Tak. To nie jest poemat o miłości. Nie jest
ponieważ istnieje tylko ciało słabość naszych mięśni ścięgien i żył
nietrwałość gestów fizjologia odruchów genitalnych
fałszywa mistyka płci

To nie jest poemat o miłości
ponieważ zbyt wiele wiemy o łańcuchu białka kwasie rybonukleinowym
składzie chemicznym krwi spermy i śliny
ponieważ nie chcemy pamiętać własnych imion i drżenia warg
ponieważ nigdy nie jesteśmy dostatecznie nadzy
i wiemy że będzie nas zabijała pamięć lub brak pamięci
i wiemy że nie wiemy co nas spotka.

A jednak. Spotkanie niczym w Bibliotece Aleksandryjskiej.
Chłopiec pochylony nad Platonem i Kawafisem
ze źdźbłem trawy w nerwowo ruchliwych ustach
pachnący beskidzką łąką i węglowym pyłem Górnego Śląska
chłopiec na hałdach samotności
wyjmujący cierń ze zranionej stopy i zastygły w tym geście
("Właśnie teraz Telemach porzuca dziecięce zabawki")

Właśnie teraz czuję jego oddech na twarzy i lękam się przebudzenia
ta noc bowiem jest próżnią doskonałą stanem lotnym i ulotnym syntezą żalu
Żaglowce ciszy płyną przez nasze oszukane i bezbronne ciała.

To nie jest poemat o miłości
to nie jest poemat o poezji Poezja niczego nie zmienia
jest być może zaledwie sztuką retoryki rodzajem kuglarstwa
psychodramą rozgrywaną we wciąż tych samych dekoracjach
czaszką w ręku Hamleta lekcja ognia lekcja ciemności
ostrzem noża o trzeciej nad ranem

O trzeciej nad ranem burzy się krew poematu Nagi chłopiec idzie do łazienki
oddaje mocz lekko wzwiedziony członek budzi we mnie czułość
jesteśmy spokojni

Innych o tej porze spokój opuszcza zaczyna brakować alkoholu słów i cierpliwości
tymczasem na Manhattanie dopiero zapala się wieczór
Allen Ginsberg i Peter Orlovsky wchodzą do baru dla pederastów
"Ameryko - woła Ginsberg - wypierdol się swoją bombą atomową"
"przestań popychać mnie, wiem co robię" - Nie pij więcej - prosi Peter
przez Chinatown przemykają szczury. W tym samym czasie na ulicy Górczewskiej
w Warszawie jasnowłosy poeta z koła młodych podnosi kieliszek:
"za metaforę!"
Nagi chłopiec wraca z łazienki i znów zasypiamy.

Cień na powiekach uśpionego siny nalot świtu
poeta Auden dopływa do Calais brytyjski blondyn odpina guzik bluzy i ziewa
"Noc ma wielu rekrutów i dla tysięcy pielgrzymów
                Mekką jest oschłość serca".
Patrzę na zmęczone ciało poezji ciało chłopca i starzejącego się mężczyzny
za chwilę koniec. Podpalono już lont.

Czesław Miłosz - To Allen Ginsberg (translated by Czesław Miłosz and Robert Hass)

Allen, you good man, great poet of the murderous century, who persisting in folly attained wisdom.
I confess to you, my life was not as I would have liked it to be.
And now, when it has passed, is lying like a discarded tire by the road.
It was no different from the life of millions against which you rebelled in the name of poetry and of an omnipresent God.
It was submitted to customs in full awareness that they are absurd, to the necessity of getting up in the morning and going to work.
With unfulfilled desires, even with the unfulfilled desire to scream and beat one’s head against the wall, repeating to myself the command “It is forbidden.”
It is forbidden to indulge yourself, to allow yourself idleness, it is forbidden to think of your past, to look for the help of a psychiatrist or a clinic.
Forbidden from a sense of duty but also because of the fear of unleashing forces that would reveal one to be a clown.
And I lived in the America of Moloch, short-haired, clean-shaven, tying neckties and drinking bourbon before the TV set every evening.
Diabolic dwarfs of temptations somersaulted in me, I was aware of their presence and I shrugged: It will pass together with life.
Dread was lurking close, I had to pretend it was never there and that I was united with others in a blessed normalcy.
Such schooling in vision is also, after all, possible, without drugs, without the cut-off ear of Van Gogh, without the brotherhood of the best minds behind the bars of psychiatric wards.
I was an instrument, I listened, snatching voices out of a babbling chorus, translating them into sentences with commas and periods.
As if the poverty of my fate were necessary so that the flora of my memory could luxuriate, a home for the breath and for the presence of bygone people.
I envy your courage of absolute defiance, words inflamed, the fierce maledictions of a prophet.
The demure smiles of ironists are preserved in the museums, not as everlasting art, just as a memento of unbelief.
While your blasphemous howl still resounds in a neon desert where the human tribe wanders, sentenced to unreality.
Walt Whitman listens and says, “Yes, that’s the way to talk, in order to conduct men and women to where everything is fulfillment. Where they would live in a transubstantiated moment,”
And your journalistic cliches, your beard and beads and your dress of a rebel of another epoch are forgiven.
As we do not look for what is perfect, we look for what remains of incessant striving.
Keeping in mind how much is owed to luck, to a coincidence of words and things, to a morning with white clouds, which later seems inevitable.
I do not ask from you a monumental oeuvre that would rise like a medieval cathedral over a French flatland.
I myself had such a hope, yet half-knowing already that the unusual changes into the common.
That in the planetary mixture of languages and religions we are no more remembered than the inventors of the spinning wheel or of the transistor.
Accept this tribute from me, who was so different, yet in the same unnamed service.
For lack of a better term letting it pass as the practice of composing verses.
Translated by Czesław Miłosz and Robert Hass.

poniedziałek, 14 września 2015

Czesław Miłosz - Do Allena Ginsberga

Allen, dobry człowieku, wielki poeto morderczego stulecia, ty który upierając się w szaleństwie doszedłeś do mądrości.

Tobie wyznaję, moje życie nie było takie, jak bym chciał.

I teraz, kiedy minęło, leży jak niepotrzebna opona na skraju drogi.

Było takie, jak życie milionów, przeciwko któremu buntowałeś się w imię poezji i wszechobecnego Boga.

Poddane obyczajom, z wiedzą, że są absurdalne, i konieczności, która zrywa co ranka i każe jechać do pracy.

Z niespełnionymi pragnieniami, nawet z niespełniona chęcią krzyku i bicia głową w ścianę, z powtarzanym sobie zakazem "Nie wolno".

Nie wolno pobłażać sobie, pozwalać na nic-nierobienie, rozmyślać o swoim bólu, nie wolno szukać pomocy w szpitalu i u psychiatry

Nie dlatego, że obowiązek, ale także dlatego, że strach przed siłami, którym tylko popuścić, a pokaże się nasze błazeństwo.

I żyłem w Ameryce Molocha, krótkowłosy i ogolony, wiążąc krawaty, pijąc bourbon przed telewizją co wieczór.

Diabelskie karły pożądań koziołkowały we mnie, byłem ich świadomy i wzruszałem ramionami: razem z życiem to minie.

Trwoga skradała się tuż tuż, musiałem udawać, że nigdy jej nie ma i że z innymi mnie łączy błogosławiona normalność.

Taka też może być szkoła wizji, bez narkotyków i odciętego ucha van Gogha i braterstwa najlepszych umysłów za kratami szpitali.

Byłem instrumentem, słuchałem, wyławiając głosy z bełkotliwego chóru, tłumacząc na zdania jasne, z przecinkami i kropką.

Zazdroszczę tobie odwagi absolutnego wyzwania, słów gorejących, zaciekłej klątwy proroka.

Wstydliwe uśmiechy ironistów zachowano w muzeach i nie są wielką sztuką, ale pamiątką niewiary.

Podczas kiedy twój wrzask bluźnierczy dalej rozlega się w neonowej pustyni, po której błądzi ludzkie plemię skazane na nierzeczywistość.

Walt Whitman słucha i mówi: Tak, tak właśnie trzeba, żeby ciała mężczyzn i kobiet zaprowadzić tam, gdzie wszystko jest spełnieniem i gdzie żyć odtąd będą w każdej przemienionej chwili.

A twoje dziennikarskie banały, twoja broda i paciorki i strój buntownika tamtej epoki zostaną wybaczone.

Albowiem nie szukamy tego co doskonałe, szukamy tego, co zostaje z nieustannego dążenia.

Pamiętając, ile znaczy traf szczęśliwy, zbieg słów i okoliczności, ranek z obłokami, który później wyda się nieuchronny.

Nie żądam od ciebie monumentalnego dzieła, które byłoby jak średniowieczna katedra nad francuską równiną.

Sam miałem taką nadzieję i trudziłem się, już jednak na wpół wiedząc, że niezwykłe zmienia się w powszednie.

I w planetarnej mieszaninie wyznań i języków jesteśmy nie bardziej pamiętani niż wynalazcy kołowrotka albo tranzystora.

Przyjm ten hołd ode mnie, który byłem tak inny, ale w tej samej służbie nienazwanej.

W braku lepszych określeń podając ją jedynie za czynność pisania wierszy.




Zaskakujący wiersz polskiego noblisty, choć jeśli zwróci się uwagę na te słowa: 

A twoje dziennikarskie banały, twoja broda i paciorki i strój buntownika tamtej epoki zostaną wybaczone. / Albowiem nie szukamy tego co doskonałe, szukamy tego, co zostaje z nieustannego dążenia.

to można zrozumieć "słabość" Miłosza do Ginsberga - ten nie zagrażał mu na poetyckim szczycie, w przeciwieństwie do takich poetów, jak Robert Lowell czy Philip Larkin - tych chorobliwie nie znosił.

I jeszcze niespodzianka - wkrótce zamieszczę angielskie tłumaczenie tego wiersza, choć niektórzy pewnie to znają.

czwartek, 10 września 2015

Jak to z tym Ginsbergiem w Polsce było/będzie?

Było różnie. O tym można się dowiedzieć m.in. z mojej książki. Jednak cieszę się, że prorocze okazały się słowa Zdzisława Jaskuły, że Ginsberg u nas nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. I tak rzeczywiście jest. Wspomnieć należy choćby "Skowyt" z 2010 roku w reżyserii Roba Epsteina i Jeffreya Friedmana, w Polsce raczej słabo dystrybuowany, ale jednak był i zebrał różne recenzje. Potem "W drodze" Waltera Sallesa, który wywołał większe zainteresowanie, bo - i nazwisko reżysera, i nazwiska "modnych" aktorów. Czy może warto byłoby się bardziej skupić na książce, niż odlatywać w rejony niezrozumienia i ignorancji? Przepraszam ewentualnych fanów tego filmu, ale takie mam zdanie na jego temat.
Ale... Mamy ostatnio wysyp książek bitnikowskich. Wystarczy napisać o dwóch tomach listów Ginsberga - z Kerouakiem (2012) i pokaźny wybór z roku 2014 - w tłumaczeniu Krzysztofa Majera. Jak dla mnie niecodzienne wydarzenie - i takiż przekład. Wreszcie powieść Williama Burroughsa i Jacka Kerouaka "A hipopotamy żywcem się ugotowały", bardziej Burroughsowska, niż Kerouakowska, ale lektura obowiązkowa.
Można by jeszcze długo wymieniać, ale wspomnę tylko o tekście, który znalazłem WCZORAJ: Paweł Gibas, "Beat Generation a religia" we wrocławskich "Pracach Literackich (LIV, 2014).
Tyle o czasach "współczesnych". Ale jeśli kogoś to zainteresuje - a mam nadzieję, że tak - zamierzam umieścić kilka wierszy i próz, które mówią o Ginsbergu. Czasami będzie to zaskoczenie, a czasami wręcz przeciwnie.
Oczywiście wywiady nadal będą publikowane.

środa, 9 września 2015

Po wywiadzie ze Zdzisiem Jaskułą



Rozmowa ze Zdzisławem Jaskułą - część III ostatnia

Jakie ma Pan stosunek do działalności społeczno-politycznej Ginsberga?

Ja bym powiedział tak – w Polsce często się naśmiewano z pewnych myśleń Ginsberga, z takiego niewyczucia komunizmu, choć miał pewne doświadczenia, bo z Pragi go wyrzucono czy z Kuby, ale on chyba nie do końca rozumiał, na czym to wszystko tutaj polega. My w „Pulsie” chcieliśmy coś z tym Ginsbergiem zrobić, przywoływać go, temu służyć miał artykuł nieodżałowanego Janka Walca, który nie wywołał żadnego rezonansu, nie dlatego, żebyśmy się z Walcem zgadzali, ale było to bardzo ciekawe postawienie problemu, które mogło kogoś zainspirować. Moim zdaniem ważne było to, że każdy musi walczyć z czymś innym, ze swoim upiorem, ale chodzi o to, że można walczyć. Ginsberg miał swoje upiory do zwalczenia i nikt z nas się wtedy nie zastanawiał, czy są to upiory głupie czy mądre. Mam wrażenie, że takie prześmiewcze tonacje w stosunku do Ginsberga pojawiły się w Polsce, oczywiście poza propagandą komunistyczną, ale mówię tu o swego rodzaju propagandzie literackiej czy środowiskowej, dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Wtedy niektórzy stwierdzili, że pewne Ginsbergowskie wypowiedzi czy zachowania są głupie, świadczą o niezrozumieniu tutejszej rzeczywistości. Słynne jego zdanie o Gdańsku krążyło. Ale chodzi o to, że wcześniej była to postawa absolutnie godna szacunku. Zwłaszcza, że trzeba pamiętać, że niezależnie od tego, że propaganda walczyła z imperializmem amerykańskim, to myśmy też się identyfikowali z tymi ludźmi, którzy są przeciwko wojnie w Wietnamie czy w ogóle przeciw przemocy. Ruch pacyfistyczny był bardzo silny w Polsce i mi się wydaje, że pewna formacja takich ludzi jak Michnik, Kuroń, czy w ogóle ta część opozycji, KOR-owskiej zwłaszcza, ona się zetknęła z pacyfizmem i z duchem pewnego hippisizmu, że pokojowe rozwiązanie jest lepsze.

W „Miesięczniku Literackim” z 1985 roku ukazała się recenzja książki Ginsberga „Utwory poetyckie” w tłumaczeniu Bogdana Barana. Recenzję napisał Bogusław Jasiński, a napisał, że „w manifestach i deklaratywnych wierszach Ginsberga nie zostało dziś nic prócz wątpliwej jakości filozofii podbrzusza” i że „świat Ginsberga rozciąga się między pępkiem a kolanami”. Jakby Pan to skomentował?

Niech mnie Pan nie zmusza do komentowania głupot. Przecież w ogóle nie można sprowadzić Ginsberga i jego świata do tego zakresu, choć Ginsberg może byłby zadowolony z tej formuły, bo on to bardzo lubił, pewnie by się cieszył i zaklaskał w ramach swojej prowokacji. Ja tego nie czytałem, umknął mi ten tekst, ale to jest zbieżne z takimi głosami, które się pojawiły w latach dziewięćdziesiątych, tych krytycznie nastawionych do Ginsberga. Część pisarzy, trochę starszych niż brulionowcy, walczyli z Ginsbergiem i była to potajemna walka z „brulionem”, który miał w tej swojej drugiej fazie wiele z ducha Ginsbergowskiego. Takie nazwiska jak Marcin Świetlicki, Miłosz Biedrzycki. „Literatura na Świecie” też wprowadziła trochę zamieszania, bo się pojawił oharyzm i jakby wyparł ginsbergizm, choć obaj poeci mają wiele wspólnego ze sobą. Nie wiem, czy miał rację Ginsberg, kiedy twierdził, że jest lepszy od O’Hary, ale coś ze sobą mają wspólnego.

Kto jeszcze Pana zdaniem był pod wpływem Ginsberga w Polsce? Może Jacek Podsiadło?

Poezja Jacka Podsiadły jest tak rozmaita, że się tam pewnie coś znajdzie z Ginsberga. Ale ciekawą rzeczą jest, że są poeci w Polsce, którzy mają podobne predyspozycje, czyli np. są homoseksualistami i buddystami, jak Edward Pasewicz, ale jego poezja wyrasta z zupełnie innych tradycji. To jest ciekawe, że mamy takiego poetę, ale i ten buddyzm jest inny, bo nie jest walczący, ale wyciszony, wewnętrzny. To byłoby ciekawe porównanie, tego świata „między pępkiem a kolanami” i tego świata wewnętrznego, jak rozmaicie może być realizowany. To uszanowanie istnienia w każdym stworzeniu, w każdym przejawie życia, to jest u Pasewicza, u Ginsberga tego nie widać za bardzo, jego buddyzm był osobliwy i dziwny.

A Tadeusz Sławek?

Grupa śląska w ogóle, Szuba, Sławek, ludzie, którzy debiutowali
w okolicach 1975 roku niewątpliwie mieli wiele wspólnego z Ginsbergiem. Pamiętam, że wydali taki almanach śląski, gdzie się czuło tego Ginsberga. Sławek zresztą do dziś śpiewa, jedyny oprócz Świetlickiego poeta śpiewający. Ale Ginsberg nie był poetą śpiewającym, ale melorecytującym. Ale wracając do Śląska – tam jest, czy był zauważalny wpływ Ginsberga, tak mi się wydaje. W Łodzi trudno byłoby mi wskazać takich poetów. Ale bezpośrednich wpływów nie doszukiwałbym się, podobnie jak z Enzensbergerem, bo nikt ich nie znał, choć pewien sposób pisania, stosunek do poezji, pewne formuły zaangażowania, które się wytworzyły, nie nazywane, a nawet nie do końca uświadamiane, mogły być Ginsbergowskie w polskiej poezji, lat siedemdziesiątych zwłaszcza. W Gdańsku jest Antoni Pawlak, grupa Nowej Prywatności, Joachimiak, Anna Czekanowicz, ale chodzi mi o wcześniejszą twórczość. Śląsk czy Katowice i Gdańsk były takimi ośrodkami, na pewno nie Kraków, jeśli brać pod uwagę geografię poetycką. Myślę, że wbrew różnym poglądom ta geografia poetycka jednak obowiązuje. Można myśleć o Ginsbergu w Polskiej poezji tam, gdzie się pojawia jakieś ekstremum, choćby u Stachury. Obcy natomiast był temu Rafał Wojaczek. Zresztą tropy Ginsbergowskie mogą się pojawiać w „Nowej Fali”, na przykład, ale jest to nawiązanie do innych tradycji. Myśmy mieli takie tradycje, w Awangardzie Krakowskiej, faktograficznej poezji, poezji miejskiej, osadzonej w fakcie, więc niektóre tropy Ginsbergowskie mogą być mylne. Ale myślę, że tam, gdzie poezja łączy się z emocją, to jest to Ginsbergowskie. Awangarda Krakowska była jednak nastawiona na słowo, sens, język,
a Ginsberg nie jest nastawiony na język tylko na ekspresję, językową, ale jednak ekspresję.

Jeszcze na koniec Pana zapytam – czy warto, mówiąc słowami Piotra Sommera, ocalać Ginsberga?

Nawet trzeba. Ukąszenie Ginsberga powinno działać i Pan jest tego przykładem.

Ale ja nie znam ludzi w moim wieku, którzy interesowaliby się Ginsbergiem czy znali go, bo niektórzy nawet nie znają.


A ja myślę, że moda na Ginsberga jeszcze u nas wróci. 

wtorek, 8 września 2015

Rozmowa ze Zdzisławem Jaskułą - część II

A czy teraz pokutuje, Pana zdaniem, legenda Ginsberga w Polsce? Czy ktoś się jeszcze do niego odwołuje?

Teraz trudno mi jest powiedzieć, jaki jest odbiór Ginsberga, ale mogę Panu powiedzieć, że poeci z takich roczników sześćdziesiątych, początku siedemdziesiątych, tacy, którzy debiutowali, kiedy mieli w okolicach dwudziestu lat, znają i tę legendę, i wywiera ona jakiś wpływ na ich twórczość. Myślę np. o Krzysztofie Siwczyku, który zresztą jak przyjeżdżał do mnie do domu, to zawsze chciał siąść na tym krześle, na którym siedział Ginsberg. Natomiast radykalnego wpływu na polską poezję Ginsberg nie ma z różnych powodów. Ja myślę, że między innymi dlatego, że dziwnie nie sprzyjają mu jego tłumacze, są wobec niego krytyczni. Jak się czyta coś, nawet Piotra Sommera, to ma się wrażenie, że oni go nie lubią. Wydaje mi się, że Ginsberg nie ma porządnego, solidnego i niesceptycznego wobec siebie tłumacza. To jest jedna rzecz. A druga rzecz to na pewno to, że pewne poetyki się kończą. Gdyby Ginsbergi i Enzensbergery widziały, co się dziś w Polsce dzieje, że ideałem młodych ludzi stała się konsumpcja, to by zwariowali. Dzisiaj nie ma gruntu na to, bo mi się wydaje, że młodzi poeci traktują poezję jako formę zarabiania, biorą udział w licznych konkursach, by kosić nagrody. Gdzie tu nonkonformizm?. Poezja nie jest sferą walki o coś i z czymś, jest sferą własnej wypowiedzi, z której powinno się czerpać jakieś korzyści. I w związku z tym Ginsberg nie ma wpływu dzisiaj na nową polską poezję. Mnie się wydaje, że ostatnie pokolenie, w którym ten wpływ jest zauważalny, to jest pokolenie „brulionu”. A wcześniej drugi rzut „Nowej Fali”, nie pierwszy, a drugi, nie Barańczak, nie Krynicki, zresztą Barańczak nie lubił Ginsberga. Natomiast Ginsberg być może jakoś wszedł w organizm Ryszarda Krynickiego, u niego można by poszukać jakiejś tonacji ginsbergowskiej. I tę tonację bardzo wyraźnie słychać u poetów drugiego rzutu, do których bym zaliczył Antka Pawlaka, Piotra Bratkowskiego, Zbyszka Joachimiaka. Grupę, którą niesłusznie nazywało się „Nową Prywatnością”. Były te wpływy u niektórych poetów gdańskich, ale nie tylko gdańskich, którzy jakoś zostali wmanewrowani w tę grupę „Nowa Prywatność”, bo był pomysł, by ich jakoś spacyfikować i jakoś ich tam spacyfikowano, ale jak ich się czyta dzisiaj to widać, że jednak nie do końca tak było. Zresztą jest wiele wierszy dedykowanych Ginsbergowi, choćby sam Musiał, Brakoniecki. Więc wydaje mi się, że Ginsberga szukać należałoby w rocznikach późniejszych pięćdziesiątych. Ginsberg fascynował Jacka Bieriezina, ale u Bieriezina nie widać śladu Ginsberga, Enzensbergera tak. W moich tekstach to powiedziałbym, że Ginsberg pojawia się w tych, w których jest jakiś rodzaj krzyku czy skowytu, takiej ekspresji nieznanej wcześniej, emocjonalnej, gwałtownej wypowiedzi.

W swoim wierszu zaprzecza Pan ginsbergowskiemu pojęciu literatury zbliżonej do życia:
„ktoś kiedyś powiedział,
ale kto nie pamiętam,
że każdy wiersz zmienia świat
choćby przez to, że istnieje”
i na koniec
„i wiem, że gdybym nawet przerwał ten wiersz
w dowolnym momencie
o na przykład tutaj
to też nic się nie stanie”.
Czy to było zakwestionowanie tej literatury zaangażowanej?

To jest mój późniejszy wiersz.

Z 1983 roku.

Właśnie. To było po stanie wojennym, a i jeszcze wiersze ze stanu wojennego, więc podchodziłem do tego z takim lekkim rozczarowaniem, że to, cośmy uważali za zaangażowanie nagle zmienia się, staje się czymś innym. Ale ja nigdy nie wierzyłem w to, że literatura tak naprawdę do końca coś zmienia. A tu się okazuje, że zmieniała. Ale trzeba pamiętać, że ten wiersz jest trochę ironiczny i jest on polemiką nie tyle z Ginsbergiem czy takim widzeniem świata, tylko kontekstem rzeczywistym jest awangarda krakowska, Tadeusz Peiper. I kontekst, w którym on został wypowiedziany, czyli stan wojenny.

Więcej uwagi poświęca Pan marce maszyny do pisania, niż temu, że słowa mogą cokolwiek zmienić. Przewrotne trochę.

Tak, przewrotne. Ale jest to też symboliczne, bo te maszyny były często „aresztowane”, konfiskowane przez SB. Ale ma Pan rację, że byłby to spór z Ginsbergowskim typem zaangażowania. Ale kiedy ja poznawałem Ginsberga, pisałem wiersze miłosne, byłem dzieckiem-kwiatem, a więc wiersze, które z poetyką Ginsberga nie miały nic wspólnego. Ja te wiersze umieściłem tutaj nie dlatego, że jakoś specjalnie cenię te liryki miłosne, ale wybrałem je, żeby pokazać, co się działo, że z jednej strony marynarka w kwiaty, długie włosy, a z drugiej strony ckliwość okresu masturbacyjnego.

Jaki ma Pan stosunek do poszczególnych składników legendy Ginsberga, do jego homoseksualizmu, śpiewania na scenie, zaangażowania politycznego?

Co do śpiewania na scenie – kiedyś opisywałem takie doświadczenie dotyczące angielskich poetów. W Polsce wykształcił się taki model recytacji intelektualnej, ten model, który Holoubek uprawiał czy Zapasiewicz. Myśmy poezję znali rzadko czytaną przez autorów, natomiast znaliśmy ją czytaną przez aktorów w bardzo specjalny sposób. Np. w dwudziestoleciu międzywojennym obowiązywały zupełnie inne normy recytacyjne. Jak się słuchało nagrań nawet Władysława Broniewskiego to czuło się, że oni też traktują recytację jako widowisko, jako rodzaj teatru. Natomiast potem aktorzy tym intelektualnym czytaniem zabili tego ducha poezji. Szokiem były więc wystąpienia Ginsberga, tak jak szokiem było dla mnie wystąpienie Jewtuszenki w Warszawie, jak przyjechał tu w 1972 czy 1973 roku. On czytał między innymi po rosyjsku wiersz mój, który przetłumaczył. I czytał z ekspresją, jakiej my tu nie znamy.

Jaki to był wiersz?

Tego już nie pamiętam. Ale czytał też swoje przekłady kilku innych polskich poetów. Chciałem usłyszeć swój tekst czytany w jakimś innym – nie tylko języku – ale w sposobie mówienia. Podobnie czytał Brodsky. Poznałem kiedyś taką aktorkę rosyjską, która u mnie w teatrze występowała, teraz się już spolszczyła, kiedyś była jeszcze radziecką aktorką, i ona musiała walczyć w polskich teatrach o swój sposób gry. Nie znaczy to, że była zła, ona była po prostu radykalnie inna. To mówienie brało się skądinąd – u polskiego aktora bierze się z gardła, a u rosyjskiego aktora bierze się z brzucha. I podobnie było z Ginsbergiem. To było zupełnie co innego. Ale ku mojemu zdziwieniu, wtedy, kiedy Ginsberg występował w teatrze, nie było całej sali. To był mały teatr, a znalazły się wolne miejsca. Zaskoczyło mnie to. Jakby ludzie już nie identyfikowali tej legendy.

A te inne składniki legendy, skandale, narkotyki, homoseksualizm?


Wie Pan, człowiek, który nosi marynarkę z lnu w kwiaty i długie włosy, nie ma nic przeciw homoseksualizmowi i narkotykom. Ale ja jakoś nie uprawiałem w życiu narkotycznych seansów, dlatego, że narkotyki mi szkodziły, tzn. źle się czułem, miałem negatywne reakcje. Choć dla tej grupy ludzi, poetów związanych z „Pulsem” czy innych, to był składnik ich tożsamości. Ale ja nie zauważyłem, żeby homoseksualizm Ginsberga, narkotyki czy coś innego robiły na nas większe wrażenie, tzn. w sensie negatywnym.

poniedziałek, 7 września 2015

Rozmowa przeprowadzona ze Zdzisławem Jaskułą w Łodzi, 17.05.2008 r. - część I

         Kiedy i w jakich okolicznościach poznał Pan Allena Ginsberga?

Poznałem go przy okazji jego wizyty w Łodzi na „Konstrukcji
w procesie”. Spędziliśmy ze sobą parę dni. Wystąpił z koncertem w Teatrze Studyjnym, którego byłem wówczas dyrektorem. Z tego później zrodził się pomysł na wizytę w moim domu, zresztą w Łodzi bywał on w różnych miejscach, co jest utrwalone na wiadomym filmie (W drodze. Allen Ginsberg w Muzeum Artystów, reż. Maria Waśko).

Jak często się spotykaliście? To był tylko ten jeden raz?

Absolutnie tylko ten jeden raz. Były oczywiście jakieś wymiany listów czy jakieś przekazy grzecznościowe, ale później się ze sobą nie kontaktowaliśmy, zresztą on był schorowany. Podczas pobytu w Łodzi tego nie pokazywał, dał znakomity recital we wspomnianym Teatrze Studyjnym, grając na swojej harmonijce, nawet nie wiem, jak ona się nazywa, taki dziwny instrumencik. On był w rewelacyjnej formie, ale jednak czuło się, że to wyczerpuje jego siły. Poniosło go to co lubił, co robił, ale nie było w nim już tej młodzieńczej werwy. Kiedy robił się prywatny, kiedy znikały kamery, fotografowie, był inny.
W pewnym momencie spotkaliśmy się u mnie w przedpokoju, on wyszedł na chwilę, w konkretnym zresztą celu, bo szukał pewnego chłopca, który mu się spodobał, nie znalazł go i wtedy zupełnie stracił kontakt z rzeczywistością. Spotkaliśmy się w tym przedpokoju i widziałem w nim rozczarowanie i taki smutek, był zgaszony, kiedy stał się prywatny. to wszystko z niego uszło. I nagle zobaczyłem, że to jest stary człowiek, czego wcześniej nie było widać, stary, schorowany człowiek. Zmusił się właściwie, żeby wrócić do tych wszystkich czekających na jego słowo ludzi.

To był 1993 rok. Wtedy już było widać, że jest schorowany?

No, właśnie normalnie chyba nie. Wtedy, jak Pan widział na filmie, bardzo się spiął,  rewelacyjnie czytał, ale ja to zobaczyłem wtedy w przedpokoju. I może w kilku innych jeszcze sytuacjach, kiedy się mniej kontrolował... Być może ja to demonizuję, bo potem ta śmierć nastąpiła tak szybko.

Nawet jak się ogląda jego występy z Paulem McCartneyem to jest bardzo żywiołowy.

Tak zgadza się. On zresztą w rozmowach był bardzo żywiołowy, w rozmowach, które toczył z różnymi studentami, artystami, poetami w moim domu czy w czasie działań, które się tu w Łodzi odbywały, czy w trakcie koncertu w teatrze.

Czy w jakiś sposób na Pana poezję wpłynął Ginsberg?

Może bezpośrednio nie, przynajmniej ja tego tak nie czuję. Zresztą było chyba dwóch poetów, którzy mają wzajemny i trochę ukryty wpływ na polską i moją poezję, mojej generacji, a właściwie trochę starszej jeszcze – to był właśnie Ginsberg i wielki niemiecki liryk Hans Magnus Enzensberger. To byli poeci mało znani właściwie i obaj, że tak powiem, nieo mityczni. Enzensbergera wiązano z rewoltą 1968 roku, a cała ta generacja poetycka moich starszych troszeczkę kolegów z tego też się wywodziła, oczywiście z innego momentu 1968 roku, nie z Maja, lecz z Marca, ale w dużej mierze były to ruchy bardzo podobne. I podobnie takim sygnałem pewnej postawy poetyckiej, niepokorności, nonkonformizmu była legenda bitnika Ginsberga, bardziej legenda, niż sama twórczość. Ja pierwszy raz poznałem jego wiersze, a potem chętnie do nich wracałem, gdzieś w połowie lat sześćdziesiątych, bo wtedy chyba zaczęło się go publikować, czyli z takim dziesięcioletnim opóźnieniem w stosunku do Stanów. To były sporadyczne publikacje i nie wiem, czy najlepsze przekłady. Natomiast silne były wpływy kontrkultury i oczywiście Ginsberg był bardziej sztandarowym dla nas poetą, nie Ferlinghetti czy Kerouac. Nie wiem, dlaczego tak się stało, ale niewątpliwie tak było. Ja pamiętam takie spotkania z Ginsbergiem, ale takim a vista tłumaczonym. Na pierwszym roku studiów w 1969 roku, przyjaźniłem się ze studentem wówczas filologii polskiej, który później poszedł do szkoły filmowej, a dzisiaj jest znanym operatorem i laureatem Oskarów, Andrzejem Bartkowiakiem. I właśnie Bartkowiak był zafascynowany tą kulturą i u niego odbywały się różne przyjęcia, takie trochę marihuaniczne i trochę orgiastyczne. Myśmy wtedy nosili krótkie włosy z Bartkowiakiem, ale to tylko dlatego, że było wojsko i armia nas obcięła. Do wojska chodziło się wtedy raz w tygodniu. Ale pamiętam, że wtedy na imieninach u Andrzeja ktoś czytał Ginsberga po angielsku, ktoś go a vista tłumaczył. To był zupełnie inny świat i jeszcze ten Ginsberg. To było nazwisko fascynujące i nazwisko, które w 1969 roku już mi dużo mówiło, ale oczywiście w sensie bardziej legendarnym. I może mniej ważne były takie fakty jak jego homoseksualizm, to było właściwie nieistotne, nawet nie wiem, czy wiedziałem o tym, natomiast na pewno myśmy odbierali go jako przykład kontestatora. Nieważne było, jaki to jest rodzaj kontestacji, ale to, że można kontestować oficjalne społeczeństwo, oficjalną władzę i że są tacy poeci na świecie, którzy to robią, np. Enzensberger w Niemczech, a Ginsberg w Ameryce. Niewątpliwie było to ważnym doświadczeniem, ale twórczość w rzeczywistości była znana szczątkowo. Naturalnie, że furorę robił tytuł „Skowyt”, sam tytuł, natomiast nikt tego „Skowytu” właściwie  nie znał.

W 1967 roku Miłosz pisał do Herberta jeszcze nie o„Skowycie”, a o „Wyciu”.

Ale mi się wydaje, że nazwa „Skowyt” bardzo szybko się upowszechniła i że to nie jest sprawa któregoś z tłumaczy. Jestem przekonany, choć pamięć różne figle płata, że tytuł „Skowyt” znałem już pod koniec lat sześćdziesiątych, choć być może „wycie” byłoby lepszym słowem, bo właściwie bardziej tu chodzi o wycie niż o skowyt. Wydaje mi się, że innego tytułu nigdy nie słyszałem. Później w latach siedemdziesiątych różni ludzie, poeci opowiadali o Ginsbergu, ale myśmy wtedy nie mogli czytać listów Miłosza do Herberta, prawda? Ale wiem, że już jako „Skowyt”  Piotr Bikont, pisujący pod pseudonimem Piotr Allen, dostarczył ten tekst do podziemnego „Pulsu” – choć to też jest problem, bo on wcale nie chciał być Piotrem Allenem, ale redakcja „Pulsu” uważała, że wystarczy, żeby tylko niektórzy się ujawnili i właściwie tego biednego Bikonta żeśmy zgwałcili, żeby sobie wymyślił pseudonim, więc on sobie wymyślił najprostszy z możliwych,  z dwojga imion – Piotr Allen. Ale nie jestem pewny, czy gdzieś ktoś w publicystyce polskiej nie użył tego tytułu „Skowyt”. Bo jednak się dobrze prześledzi prasę polską to przecież o hippisach dużo pisano, w różnych kontekstach. Komunista był rozdarty – z jednej strony chciał pokazać, że istnieją ważne grupy społeczne, które są przeciwko imperializmowi amerykańskiemu i konsumpcyjnemu stylowi życia, ale z drugiej strony nie da się zaanektować tego ruchu hippisowskiego, a poza tym istnieje niebezpieczeństwo, że się nauczy ludzi buntu. Więc te wątpliwości na pewno istniały i przeszkadzały w upowszechnieniu się liryki Ginsberga, podobnie, jak poezji Enzensbergera. Zwłaszcza, że w przypadku rewolty 1968 roku, to miała ona jeszcze ten swój wymiar terrorystyczny, Bader-Meinhoff na przykład. To można popierać po cichu, ale oficjalnie nie można przecież powiedzieć, że się popiera terrorystów. Komunista miał głęboki problem, nie tylko z Ginsbergiem, ale w ogóle z tą kulturą protestu. U nas też ona istniała, przyjmowała wzorce amerykańskie, tez śpiewano protest songi przeciw wojnie w Wietnamie… „Te bomby lecą na nasz dom”. Ważna książka Aldony Jawłowskiej „Drogi kontrkultury” była pewnego rodzaju biblią, znało się jej wcześniejsze artykuły. Pod tym kątem warto prześledzić czasopisma studenckie, np. „Student”, bo o tym się mówiło i to było.
Ja jako licealista chodziłem po miejscowości Łask, w której się urodziłem, w lnianej marynarce w kwiaty, którą kazałem sobie uszyć. To był rok 1968.

Zupełnie co innego rok 1968 znaczy w Polsce, a co innego w Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Francji czy Włoszech.

Tak. Ale jednak czuło się to podobieństwo. Różne okoliczności powodują takie bunty, ale przecież był  w dużej mierze  globalny ruch.

Również w Meksyku czy w Japonii.

Zgadza się. To były inne kultury i bunt był skierowany przeciwko czemu innemu, z innych pobudek powstający. W Polsce z powodu nie wystawienia „Dziadów”, a we Frankfurcie nad Menem z powodu braku ciepła w kaloryferach. I gdzie się wtedy można było odwołać – naturalnie do kultury beatnikowskiej, ona była najwcześniejsza, ona była gotowym wzorcem z lat pięćdziesiątych.
I o tym się mówiło w Polsce, pewnie się też pisało.

Była w Polsce taka pisarka powieści kryminalnych, która później pisała powieści z kluczem, np. mordercą w jednej z jej książek był Kuroń. Nazywała się Anna Kłodzińska. Napisała ona jeden kryminał, tytułu nie pamiętam ("Wrak"), którego fragmenty myśmy sobie głośno czytali. Bohaterem tej książki był polski hipis, który czytywał Ginsberga, zwyrodnialec oczywiście. Pojawiło się pojęcie „hippis”, „dziecko-kwiat”, które ja znałem, jak byłem licealistą w Łasku. Więc Ginsberg nie był niczym dziwnym, ale twórczość jego nie była znana, to wszystko się znało ze słyszenia. Może z czasopisma „Przekrój”, to warto przejrzeć, czy się tam nie pojawiał. To były takie czasopisma, które przemycały jakieś nowinki, plotki.

środa, 2 września 2015

Allen Ginsberg w Łodzi - 20 lat później

http://www.plasterlodzki.pl/literatura/wydarzenia/6659-spotkanie-woko-postaci-allena-ginsberga-foto

Rozmawialiśmy o Allenie Ginsbergu, ruchu Beat Generation i "Listach" Allena Ginsberga i Jacka Kerouaka. W spotkaniu brali udział: Jerzy Jarniewicz, Krzysztof Majer, ja (Andrzej Pietrasz) oraz prowadzący Maciej Świerkocki.